Ankara’da kayıtdışı çalışan işe iade ve haklarını nasıl arar? İzlenecek hukuki yol

Ankara’da restoran, kafe, atölye, küçük işletme ve bazı ofislerde kayıtdışı çalıştırılan binlerce kişi, işten çıkarılınca çoğu zaman ne yapacağını bilemeden ortada kalıyor. Sigortasız ya da eksik primle çalıştırılan işçiler, işe iade davası, ücret, fazla mesai ve tazminat taleplerini, Ankara’daki İş Mahkemeleri ve arabuluculuk sistemi üzerinden gündeme getiriyor.

ANKARA’DA KAYITDIŞI ÇALIŞANLAR HAK ARAMA SÜRECİNİ BAŞLATIYOR

Ankara’da kayıtdışı çalışan bir işçi, işten çıkarıldığı ya da hakları ödenmediği anda ilk olarak hangi hakka nerede başvuracağını, hangi süre içinde dava açabileceğini, hangi delilleri toplaması gerektiğini, işe iade talep edip edemeyeceğini ve Ankara’daki fiili işleyişin nasıl olduğunu netleştirmeye çalışıyor. Süreler kaçırıldığında, önemli tazminat kalemleri tamamen kaybedilebiliyor.

KAYITDIŞI ÇALIŞTIRMA ANKARA’DA SIK GÖRÜLEN BİR UYGULAMA OLUYOR

Özellikle Ankara’da hizmet sektörü, inşaat, tekstil atölyeleri, küçük tamirhaneler ve bazı bürolarda işçilerin hiç sigortasız veya asgari ücret üzerinden sigortalı gösterilip kalan kısmının elden ödenmesi oldukça yaygın görülüyor. Bu durum, hem sosyal güvenlik haklarının (emeklilik, sağlık, işsizlik sigortası) hem de iş güvencesinin zayıflamasına neden oluyor.

Kayıtdışı çalıştırılan işçiler, çoğu zaman “sigortanı sonra yaparız”, “deneme süresi, beğenirsek sigorta açarız”, “elden alırsan daha çok net para geçer” gibi gerekçelerle oyalandığını ifade ediyor. Çalışma süresi uzayıp iş yoğunluğu arttıktan sonra, işten çıkışlar çoğu zaman sözlü şekilde yapılıyor; kıdem, ihbar, fazla mesai ve yıllık izin ücretleri ödenmeden ilişik kesiliyor.

İŞE İADE DAVASI ANKARA’DA BELİRLİ ŞARTLARLA AÇILABİLİYOR

Türkiye’de işe iade davası açılabilmesi için, 4857 sayılı İş Kanunu’ndaki iş güvencesi şartlarının sağlanması gerekiyor. Ankara’daki uygulamada mahkemeler şu kriterleri esas alıyor:

• İşyerinde en az 30 işçi bulunması,
• İşçinin aynı işverene bağlı işyerinde en az 6 ay kıdeminin olması,
• İşçinin belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışması,
• İşten çıkışın geçerli bir sebebe dayanmaması (performans, davranış, işletmesel neden vb. somut gerekçe olmaması).

Kayıtdışı çalışan biri için kritik nokta şu: Sigorta yok diye “işçi sayılmama” gibi bir durum yok. Yasal açıdan fiilen çalışan kişi işçi sayılıyor ve şartları sağlıyorsa işe iade davası açabiliyor. Ankara iş mahkemeleri, tanık beyanları, mesaj yazışmaları, kamera kayıtları, işyeri giriş-çıkış kayıtları gibi delillerle çalışmanın gerçekliğini tespit ediyor.

ZORUNLU ARABULUCULUK ANKARA’DA İLK ADIMI OLUŞTURUYOR

İşe iade ve işçilik alacakları için artık doğrudan mahkemeye gitmek mümkün değil; önce arabulucuya başvuru zorunlu. 

Ankara’da bu süreç şu şekilde işliyor:

• İşçi, Ankara Arabuluculuk Bürosu’na (Adliye içinde) başvuru yapıyor.
• UYAP üzerinden Ankara’daki arabulucu havuzundan bir arabulucu atanıyor.
• İşverene çağrı yapılıyor; taraflar bir veya birkaç toplantıda bir araya geliyor.
• Uzlaşma sağlanırsa, tutanak ilam niteliğinde; dava açmaya gerek kalmıyor.
• Uzlaşma olmazsa, arabuluculuk son tutanağı ile işçi dava açma hakkı kazanıyor.

İşe iade için arabulucuya başvuru süresi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay. Bu süre kaçırılırsa, işe iade davası açma şansı tamamen kayboluyor; sadece ücret ve tazminat gibi alacak davaları gündeme gelebiliyor.

İŞE İADE DAVASI ANKARA İŞ MAHKEMELERİNDE YÜRÜTÜLÜYOR

Arabuluculuk süreci sonuçsuz kalırsa, işçi Ankara İş Mahkemelerinde işe iade davası açabiliyor. 

Davada şu başlıklar öne çıkıyor:

• İşyerinde fiilen kaç kişinin çalıştığı,
• İşçinin kıdem süresi,
• İş akdinin hangi gerekçeyle sonlandırıldığı,
• Fesih sebebinin “geçerli sebep” sayılıp sayılmayacağı,
• İşçinin performans ve davranış dosyası, ihtarları, savunmaları.

Kayıtdışı çalıştırılan işçide ise ilk tartışma genellikle şu noktada yoğunlaşıyor: “Bu kişi burada gerçekten ne kadar süre, hangi koşullarda çalıştı?” Ankara’da mahkemeler, tanığın güvenilirliğini, ifadelerin tutarlılığını, işyeri işleyişiyle uyumunu dikkatle inceliyor. Çalışma süresi ve ücreti, çoğu zaman tanık beyanı + yazılı belgeler + fiili hayatın olağan akışı üzerinden belirleniyor.

İŞE İADE KARARI ÇIKTIĞINDA ANKARALI İŞÇİYE BİRÇOK HAK DOĞUYOR

Mahkeme işe iade kararı verdiğinde, işverene işçiyi tekrar işe alma yükümlülüğü getiriliyor. İşçi, kararın kesinleşmesinden sonra 10 iş günü içinde işverene işe başlatılma talebini yazılı iletmek zorunda. 

İşveren işçiyi işe başlatmazsa:

• En az 4, en çok 8 aylık ücret tutarında işe başlatmama tazminatı,
• Boşta geçen süre için en çok 4 aya kadar ücret ve diğer haklar

ödenmesi gerekiyor. Bu noktada kayıtdışı çalışanlar için ücretin ne olacağı kritik hale geliyor. Ankara’da mahkemeler, emsal işçi ücreti, asgari ücret, işin niteliği ve tanık beyanları ile makul bir ücret seviyesi tespit ediyor; tazminat ve alacakları bu rakam üzerinden hesaplıyor.

SİGORTASIZ ÇALIŞMA SGK BAŞVURUSU VE CEZA SÜRECİNİ TETİKLİYOR

Kayıtdışı çalışmanın tespiti halinde işçi, yalnızca işe iade ve tazminat değil, sosyal güvenlik hakları açısından da girişimde bulunabiliyor. 

Ankara’da SGK İl Müdürlüğü ve ilgili merkez müdürlüklerine:

• Hizmet tespiti davası açılmadan önce veya paralel olarak şikâyet,
• Denetmen incelemesi talebi,
• Sigortasız çalıştırıldığı dönemin primlerinin işverenden tahsili

gündeme gelebiliyor. İşçi ayrıca hizmet tespiti davası açarak, çalıştığı sürelerin SGK nezdinde sigortalı sayılmasını isteyebiliyor. Bu davalar, özellikle emeklilik hesabı ve ilerideki sağlık-prim hakları açısından kritik önem taşıyor.

ANKARA’DA PRATİKTE NELER YAŞANIYOR? AVUKATA BAŞVURU YAYGINLAŞIYOR

Ankara’da kayıtdışı çalıştırılıp işten çıkarılan pek çok kişi, önce çevresinden duyduklarıyla harekete geçmeye çalışıyor; ancak süreler, usul ve delil toplama hataları ciddi hak kaybına neden olabiliyor. Bu nedenle özellikle işe iade ve yüksek tutarlı işçilik alacakları söz konusu olduğunda, işçilerin büyük bölümü iş hukuku alanında çalışan avukatlara yöneliyor.

Avukatlar, Ankara adliyelerindeki yoğunluğu, hangi mahkemede hangi tür delilin daha çok önemsendiğini, bilirkişi uygulamalarını ve SGK ile ilişkili süreçleri bildikleri için, kayıtdışı çalışan işçiler açısından süreci daha sistemli yürütülmesini sağlıyor. Bu da hem davanın süresini hem sonuç üzerinde etkili olabiliyor.

SIK SORULAN SORULAR: ANKARA’DA KAYITDIŞI ÇALIŞAN NE YAPMALI?

Kayıtdışı çalıştım, işten çıkarıldım; Ankara’da ilk iş ne yapmalıyım?

• Önce çalıştığına dair delilleri (yazışmalar, mesajlar, bordro kırıntıları, tanık olabilecek iş arkadaşları, kamera kayıtları vb.) toparlaman, ardından mümkünse bir avukatla görüşüp arabuluculuk başvurusunu süreyi kaçırmadan yapman gerekir.

Sigortasız çalıştım, yine de işe iade davası açabilir miyim?

• Evet. Sigortasız olman, işçi sayılmana engel değil. Ankara iş mahkemeleri fiili çalışmayı esas alıyor. İş güvencesi şartları (30 işçi, 6 ay kıdem vb.) sağlanıyorsa, kayıtdışı da olsan işe iade davası açabilirsin.

Arabuluculuk zorunlu mu, gitmezsem ne olur?

• İşe iade ve işçilik alacaklarında arabuluculuk zorunlu. Ankara’da arabulucuya başvurmadan dava açarsan, davan usulden reddedilir. İşveren toplantıya gelmezse, tutanak buna göre düzenlenir ve sen yine de dava açma hakkı kazanırsın.