Zihnimiz neden bir konudan diğerine atlıyor? Beyin aynı anda kaç şeyi düşünebilir? Cevap sandığınızdan farklı!

İnsan zihni gün boyunca sayısız düşünce üretir. Geçmişte yaşananları hatırlamak, gelecekle ilgili planlar yapmak, çevrede olup bitenleri takip etmek ve günlük işleri yürütmek çoğu zaman birbirine karışır. Bu nedenle beynimizin aynı anda çok sayıda düşünceyi işleyebildiğini düşünebiliriz.

Ancak bilişsel psikoloji araştırmaları, dikkatin ve çalışma belleğinin belirli sınırları olduğunu gösteriyor. Beyin birden fazla bilgiyi zihinde tutabilse de karmaşık görevleri aynı anda yürütmekte zorlanabiliyor. Üstelik birden fazla şeyi düşünüyor gibi hissetmemiz, hepsine aynı anda eşit ölçüde odaklandığımız anlamına gelmiyor.

BEYİN AYNI ANDA KAÇ ŞEYİ DÜŞÜNEBİLİR?

Bu sorunun herkes için geçerli, kesin bir sayısal yanıtı yok. Çünkü düşünmek; bilgiyi fark etmek, kısa süreliğine akılda tutmak, değerlendirmek, hatırlamak ve karar vermek gibi farklı zihinsel süreçleri kapsıyor.

Araştırmalarda sıkça öne çıkan sayı ise çalışma belleği için yaklaşık 3-4 bilgi birimi. Çalışma belleği, o anda ihtiyaç duyduğumuz bilgileri kısa süreliğine zihnimizde tutmamıza ve onlar üzerinde işlem yapmamıza yardımcı oluyor. Örneğin bir telefon numarasını akılda tutmak, zihinden hesap yapmak veya bir cümleyi okurken önceki kelimeleri hatırlamak bu sistemle ilişkilidir.

Bununla birlikte 3-4 sayısı, insan beyninin aynı anda yalnızca dört düşünce üretebildiği anlamına gelmiyor. Bir bilgi birimi tek bir rakam, bir kelime veya birbiriyle ilişkili birkaç parçadan oluşan anlamlı bir grup olabilir. Ayrıca görevlerin türü ve bilgilerin nasıl sunulduğu da kapasiteyi etkiler. Dolayısıyla beynin düşünme kapasitesini yalnızca bir sayıyla açıklamak doğru değildir.

ÇALIŞMA BELLEĞİ NEDİR, NASIL ÇALIŞIR?

Çalışma belleği, o anda kullandığımız bilgileri zihnimizde erişilebilir durumda tutan sınırlı bir sistemdir. Kalıcı hafızadan farklı olarak, üzerinde çalıştığımız bilgileri kısa süreliğine ön planda tutmamıza yardımcı olur.

Örneğin markete giderken alınacak üç ürünü aklınızda tutabilirsiniz. Ancak liste uzadığında bazı ürünleri unutmanız veya listeyi yeniden kontrol etmeniz gerekebilir. Bunun nedeni, zihnin ihtiyaç duyduğu her bilgiyi aynı anda sınırsız biçimde taşıyamamasıdır.

Çalışma belleği yalnızca bilgileri saklamaz; aynı zamanda onları düzenlememize, karşılaştırmamıza ve kullanmamıza da yardımcı olur. Bu nedenle bir matematik problemini çözerken hem sorudaki sayıları hatırlamak hem de işlem adımlarını takip etmek zihinsel kaynak gerektirir.

2021 yılında Annual Review of Vision Science dergisinde yayımlanan bir derleme, çalışma belleğinin aynı anda yaklaşık üç ila dört bilgi birimini tutabildiğine ilişkin bulguları ele alıyor. Bununla birlikte kapasitenin göreve ve bilgilerin nasıl gruplandırıldığına göre değişebileceği de vurgulanıyor.

NEDEN AYNI ANDA BİRÇOK ŞEYİ DÜŞÜNÜYORMUŞUZ GİBİ HİSSEDERİZ?

Bir insan gün içinde aynı anda birçok düşünceye sahipmiş gibi hissedebilir. Örneğin yemek hazırlarken akşam yapılacak işleri planlayabilir, bir konuşmayı hatırlayabilir ve ertesi günün programını düşünebilir.

Bu durumun bir nedeni, düşüncelerin hızla birbirini takip etmesidir. Zihin bir konudan diğerine geçebilir, önceki düşünceye geri dönebilir ve farklı bilgileri kısa aralıklarla değerlendirebilir. Bu hızlı geçişler, birden fazla düşüncenin aynı anda işlendiği izlenimini oluşturabilir.

Ayrıca bazı zihinsel süreçler fazla bilinçli çaba gerektirmeden yürütülebilir. Bir kişi basit bir yürüyüşü sürdürürken başka bir konuyu düşünebilir. Ancak karmaşık iki görevi aynı anda yürütmek, örneğin dikkatle bir metin okumak ve aynı zamanda başka bir konuşmayı anlamak, daha fazla çakışma yaratabilir.

Bu nedenle aynı anda çok şey düşünmek ile birçok karmaşık bilgiyi eş zamanlı olarak işlemek birbirinden farklıdır.

BEYİN AYNI ANDA İKİ İŞ YAPABİLİR Mİ?

Beyin bazı görevleri eş zamanlı sürdürebilir. Özellikle görevlerden biri büyük ölçüde otomatikleşmişse veya iki iş farklı zihinsel kaynakları kullanıyorsa bunları birlikte yürütmek daha kolay olabilir.

Ancak iki görev de dikkat, karar verme ve bilgiyi aktif biçimde işleme gerektiriyorsa performans düşebilir. Örneğin bir rapor yazarken sürekli mesajlara cevap vermek, her iki işin de daha uzun sürmesine veya daha fazla hata yapılmasına neden olabilir.

Amerikan Psikoloji Birliği'nin çoklu görev üzerine aktardığı araştırmalara göre, insanlar çoğu zaman iki karmaşık görev arasında hızlıca geçiş yapar. Bu geçişlerin her biri küçük zaman ve dikkat kayıpları oluşturabilir.

Yani aynı anda iki iş yaptığımızı düşünsek bile zihnimiz çoğu durumda görevler arasında gidip geliyor olabilir.

AYNI ANDA ÇOK FAZLA ŞEY DÜŞÜNMEK NEDEN ZİHNİ YORAR?

Zihinsel yorgunluk yalnızca fiziksel bir iş yaparken ortaya çıkmaz. Sürekli karar vermek, farklı konular arasında geçiş yapmak ve çok sayıda bilgiyi akılda tutmaya çalışmak da dikkat kaynaklarını zorlayabilir.

Örneğin bir yandan iş yetiştirmeye çalışırken diğer yandan gelen mesajları kontrol etmek ve kişisel meseleleri düşünmek, zihnin tekrar tekrar odak değiştirmesine neden olur. Her geçişte önceki göreve yeniden odaklanmak gerekebilir.

Bu durum işlerin daha yavaş ilerlemesine, ayrıntıların gözden kaçmasına ve kişinin kendisini dağınık hissetmesine yol açabilir. Ancak her yoğun düşünce döneminin zararlı olduğu söylenemez. Zihinsel yükün etkisi, yapılan işlere, dinlenme durumuna ve kişinin koşullarına bağlıdır.

BEYNİN BİLGİ İŞLEME KAPASİTESİ NASIL DAHA VERİMLİ KULLANILIR?

Beynin sınırlı çalışma belleğini daha verimli kullanmak için bütün bilgileri zihinde tutmaya çalışmak yerine bazı işleri dış kaynaklara aktarmak faydalı olabilir.

1. Yapılacak işleri yazın. Uzun listeleri akılda tutmak yerine kâğıda veya dijital bir not uygulamasına kaydetmek çalışma belleğindeki yükü azaltabilir.

2. Benzer görevleri bir arada yapın. E-postalara sürekli dönmek yerine belirli zamanlarda cevap vermek, dikkat geçişlerini azaltmaya yardımcı olabilir.

3. Tek bir önemli işe odaklanın. Özellikle hata yapmanın maliyetli olduğu işlerde bildirimleri kapatmak ve dikkat dağıtıcı unsurları azaltmak yararlıdır.

4. Bilgileri anlamlı gruplara ayırın. Uzun bir sayı dizisini daha küçük gruplar hâlinde hatırlamak, bilgiyi düzenlemeyi kolaylaştırabilir.

5. Düzenli molalar verin. Uzun süre kesintisiz çalışmak yerine ihtiyaca göre kısa molalar vermek, dikkati yeniden toplamaya yardımcı olabilir.

6. Yeterli uykuya önem verin. Uykusuzluk dikkati, öğrenmeyi ve karar vermeyi olumsuz etkileyebilir. Zihinsel performansı desteklemek için düzenli uyku önemlidir.

BEYİN AYNI ANDA DAHA FAZLA ŞEY DÜŞÜNMEYE ALIŞTIRILABİLİR Mİ?

Dikkat ve hafıza becerileri pratikle belirli ölçüde geliştirilebilir. Örneğin bilgileri gruplama, not alma, dikkat dağıtıcı unsurları azaltma ve bir işi adım adım yürütme alışkanlıkları günlük performansı iyileştirebilir.

Ancak bu, çalışma belleğinin sınırsız hâle getirilebileceği anlamına gelmez. Bir görevde edinilen becerilerin her farklı göreve aynı ölçüde aktarılacağı da garanti değildir. Araştırmalarda çalışma belleğinin sınırları, bu sınırların nasıl ölçüleceği ve farklı becerilerin birbirine ne ölçüde aktarılabildiği tartışılmaya devam ediyor.

Bu nedenle amaç, aynı anda olabildiğince çok işi zihinde tutmak değil; mevcut dikkat kapasitesini doğru kullanmak olmalıdır.

BEYNİMİZİN DÜŞÜNME KAPASİTESİ HAKKINDA BİLİNMESİ GEREKENLER

İnsan beyni gün boyunca çok sayıda düşünce üretebilir, bilgileri hatırlayabilir ve farklı görevler arasında geçiş yapabilir. Ancak dikkat ve çalışma belleği sınırsız değildir. Araştırmalarda sıkça belirtilen üç ila dört bilgi birimi, çalışma belleğinin kapasitesine ilişkin yaklaşık bir bulgudur; beynin aynı anda düşünebildiği düşünce sayısını kesin olarak göstermez.

Birden fazla karmaşık işi aynı anda yürütmeye çalışmak yerine önemli görevlere sırayla odaklanmak, bilgileri not almak ve dikkat dağıtıcı unsurları azaltmak daha verimli sonuçlar sağlayabilir.

Kısacası beynimiz aynı anda pek çok bilgiyi kullanıyormuş gibi görünse de dikkatimizin ve çalışma belleğimizin belirli sınırları vardır. Bu sınırları anlamak, hem öğrenirken hem de günlük işleri planlarken zihnimizi daha etkili kullanmamıza yardımcı olabilir.