Buzdolabını açıp öylece bakıyorsanız sebebi sadece dalgınlık olmayabilir!

Buzdolabının kapağını açıp birkaç saniye boyunca raflara bakmak… Ne aradığımızı hatırlamaya çalışırken mutfağın ortasında öylece kalmak… Sonra başka bir işle ilgilenirken aklımıza bir anda gelmesi… Bu durum pek çok kişinin günlük yaşamda karşılaştığı ilginç hafıza anlarından biri.

Benzer bir olay başka bir odaya geçerken de yaşanabiliyor. Örneğin salonda otururken mutfağa su almak için gidiliyor ancak mutfağa varıldığında asıl amaç unutuluyor. Hatta bazen geri dönüldüğünde ne yapılacağı yeniden hatırlanıyor.

BUZDOLABINI AÇINCA NE ARADIĞIMIZI NEDEN UNUTURUZ?

Buzdolabının önüne geldiğimizde ne aradığımızı unutmanın tek bir nedeni yok. Dikkatin başka bir noktaya kayması, aynı anda birden fazla şeyi düşünmek, zihinsel yorgunluk ve çevresel değişiklikler bu küçük hafıza boşluğuna katkıda bulunabiliyor.

Örneğin buzdolabına yönelirken aklımızda süt almak olabilir. Ancak kapağı açtığımızda raflardaki yiyecekler, başka bir işi hatırlatan bir ürün veya telefonumuza gelen bildirim dikkatimizi dağıtabilir. Böylece başlangıçta aklımızda tuttuğumuz amaç geri planda kalabilir.

Burada önemli olan, beynimizin her bilgiyi aynı anda ve aynı güçte tutmamasıdır. Günlük yaşamda çok sayıda düşünce ve uyaranla karşılaşırız. Bir işe odaklanırken başka bir bilgi öne çıktığında ilk düşündüğümüz şey geçici olarak aklımızdan çıkabilir.

KAPI ETKİSİ NEDİR? BİR ODADAN DİĞERİNE GEÇİNCE NEDEN UNUTURUZ?

Buzdolabının önünde yaşanan unutkanlıkla benzerlik gösteren bir başka olay, psikolojide “kapı etkisi” veya İngilizce adıyla “doorway effect” olarak biliniyor.

Bu kavram, bir odadan diğerine geçerken ya da farklı bir ortama girerken az önce aklımızda tuttuğumuz bilgiyi hatırlamakta zorlanabilmemizi anlatıyor.

Bunun olası açıklamalarından biri, beynin yaşadığımız olayları ve bulunduğumuz ortamları ayrı bölümler hâlinde düzenlemesi. Bir odadan çıkıp başka bir odaya geçtiğimizde yeni bir ortam ve yeni bir faaliyet başlamış gibi algılanabiliyor. Önceki ortamda düşündüğümüz veya yapmayı planladığımız şey de geri planda kalabiliyor.

Örneğin salonda otururken mutfağa gidip buzdolabından yoğurt almak istediğimizi düşünelim. Salondan çıkıp mutfağa geçtiğimizde dikkatimiz yeni ortama yöneliyor. Eğer arada başka bir düşünce veya dikkat dağıtıcı bir uyaran da ortaya çıkarsa yoğurt alma amacı aklımızdan çıkabiliyor.

Ancak kapıdan geçmek tek başına herkeste unutkanlığa neden olmuyor. Araştırmalar, bu etkinin koşullara ve kişinin dikkat yüküne göre değişebildiğini gösteriyor.

BİLİMSEL ARAŞTIRMALAR KAPI ETKİSİ HAKKINDA NE SÖYLÜYOR?

Kapı etkisi üzerine yapılan araştırmalarda, insanların bir odadan diğerine geçerken kısa süre önce gördükleri veya akıllarında tuttukları nesneleri hatırlamakta zorlanıp zorlanmadıkları incelendi.

2016 yılında Cognition dergisinde yayımlanan bir araştırmada, katılımcıların farklı olaylara dağıtılan bilgileri hatırlama biçimi ele alındı. Araştırmacılar, olaylar arasındaki sınırların hafıza üzerinde etkili olabildiğini ortaya koydu.

Ancak sonraki çalışmalar, kapıdan geçmenin her koşulda unutmaya yol açtığı düşüncesini sorguladı. 2021 yılında yayımlanan bir araştırmada, sanal ve gerçek ortamlarda yapılan dört deneyde kapı geçişinin her durumda belirgin bir unutma etkisi oluşturmadığı görüldü. Özellikle aynı anda başka zihinsel görevlerle uğraşmak, hafızayı daha hassas hâle getirebiliyordu.

2023 yılında yayımlanan başka bir araştırmada ise yaklaşan bir olay sınırına ilişkin görsel ipuçlarının bile hafıza üzerinde etkili olabileceği gösterildi.

Bu bulgular, yaşanan unutkanlığın yalnızca kapının kendisiyle açıklanamayacağını ortaya koyuyor. Ortam değişikliği, dikkat dağınıklığı ve aynı anda zihinde tutulan bilgi miktarı da önemli rol oynayabiliyor.

AYNI ANDA BİRDEN FAZLA ŞEY DÜŞÜNMEK UNUTKANLIĞI ARTIRIR MI?

Günlük hayatta bir işi yaparken başka konuları da düşünmek oldukça yaygın. Yemek hazırlarken yapılacak alışverişi planlamak, telefon bildirimlerine bakmak veya ertesi günün işlerini zihinden geçirmek dikkatin bölünmesine neden olabiliyor. Böyle durumlarda kısa süreli olarak akılda tutulması gereken bilgiler daha kolay kaybolabiliyor.

Örneğin buzdolabını açarken yalnızca ne alacağımıza odaklanmak yerine akşam yemeğini, eksik alışveriş listesini ve yapılacak işleri de düşünüyorsak ilk amacımızı unutma ihtimalimiz artabilir.

Özellikle yoğun ve yorgun günlerde bu tür küçük unutkanlıkların daha sık yaşanması şaşırtıcı değil. Çünkü zihinsel yük arttığında bir işi sürdürmek ve o işle ilgili bilgiyi akılda tutmak zorlaşabiliyor.

NE ARADIĞIMIZI UNUTMAMAK İÇİN NE YAPABİLİRİZ?

Günlük hayatta yaşanan bu küçük unutkanlıkları azaltmak için karmaşık yöntemlere ihtiyaç yok. Bazı basit alışkanlıklar, o anki amacımızı akılda tutmamıza yardımcı olabilir.

1. Gitmeden önce ne aradığınızı kendinize söyleyin

Buzdolabına yönelirken “Süt alacağım” veya “Yumurtayı çıkaracağım” gibi kısa bir cümleyi içinizden tekrarlayın. Böylece dikkatinizin başka bir noktaya kayması durumunda başlangıçtaki amacınızı hatırlamanız kolaylaşabilir.

2. Aynı anda başka işlerle ilgilenmeyin

Bir şey almak için mutfağa gittiğinizde telefon bildirimlerine bakmak veya başka bir işle uğraşmak yerine önce yapmak istediğiniz işi tamamlayın.

3. Aklınızdaki işi kısa bir notla hatırlatın

Birden fazla malzeme almanız gerekiyorsa küçük bir alışveriş listesi hazırlayın. Her şeyi hafızada tutmaya çalışmak yerine not almak zihinsel yükü azaltabilir.

4. Unuttuğunuzda kendinizi zorlamayın

Buzdolabının önünde ne aradığınızı hatırlamaya çalışırken gerilmek yerine birkaç saniye durun. Bazen başlangıçta ne yaptığınızı veya nereden geldiğinizi düşünmek, aklınızdaki bilgiyi yeniden hatırlamanıza yardımcı olabilir.

5. Dikkatinizi dağıtan unsurları azaltın

Özellikle yorgun olduğunuz zamanlarda aynı anda birçok işle ilgilenmemeye çalışın. Bir işi bitirdikten sonra diğerine geçmek, günlük unutkanlıkları azaltabilecek basit bir alışkanlıktır.

BU TÜR UNUTKANLIKLAR NORMAL Mİ, NE ZAMAN DİKKAT EDİLMELİ?

Buzdolabını açınca ne aradığını unutmak, başka odaya geçince yapacağı işi hatırlayamamak veya bir eşyanın adını kısa süreliğine çıkaramamak zaman zaman herkesin başına gelebilir. Tek başına bu tür olaylar hafızayla ilgili ciddi bir sorun olduğu anlamına gelmez.

Ancak unutkanlıklar giderek sıklaşıyor, günlük işleri aksatıyor veya kişinin alışık olduğu faaliyetleri yapmasını zorlaştırıyorsa değerlendirilmesi gerekir.

Örneğin aynı soruları tekrar tekrar sormak, tanıdık yerlerde yönünü bulmakta zorlanmak, günlük görevleri tamamlayamamak veya konuşurken sık sık kelime bulamamak gibi belirtiler de eşlik ediyorsa bir sağlık uzmanına başvurulabilir.

Özellikle aniden başlayan belirgin kafa karışıklığı, konuşma bozukluğu veya vücudun bir tarafında güçsüzlük gibi belirtiler acil değerlendirme gerektirir.

Sonuç olarak buzdolabının kapağını açıp ne aradığımızı unutmak çoğu zaman beynimizin dikkat ve hafıza süreçleriyle ilgili sıradan bir durumdur. Ortam değişikliği, zihinsel yoğunluk ve dikkat dağınıklığı bir araya geldiğinde birkaç saniye önce düşündüğümüz şey bile aklımızdan çıkabilir. Yani her küçük unutkanlığı hafıza kaybı olarak yorumlamak doğru değildir.