Ankara’da genç çalışanın ilk iş ve asgari ücret hakları neler?

Ankara’da ilk iş deneyimini yaşayan binlerce genç, işe girişte imzaladığı sözleşmelerin ne anlama geldiğini çoğu zaman bilmiyor. Deneme süresi adı altında ücretsiz veya eksik ödemeli çalışma, asgari ücretin altında maaş teklifleri, geç sigorta bildirimi ve “kasada başka, bordroda başka” uygulamalar, başkentte sıkça görülüyor. İş Kanunu ve ilgili mevzuat genç işçiyi koruyan hükümler içerirken, sahadaki uygulama ile hukuki çerçeve arasındaki fark açılıyor.

ANKARA’DA İLK İŞ DENEYİMİ GENÇLERİ ZORLUYOR

Ankara’da özellikle hizmet sektörü, çağrı merkezleri, AVM mağazaları, kafeler, küçük ofisler ve start-up şirketleri genç çalışanları yoğun biçimde istihdam ediyor. Üniversite öğrencileri, yeni mezunlar ve meslek lisesi çıkışlı gençler, çoğu zaman işsizlik kaygısıyla teklif edilen ilk şartlara “evet” demek zorunda kalıyor. Nerede, ne zaman, hangi ücretle, hangi haklarla çalıştığı sorulduğunda, büyük bir kısmının net cevabı bulunmuyor.

Mevzuat açısından bakıldığında, ilk işte çalışıyor olmak hakları azaltmıyor. Ankara’da çalışan genç de diğer işçiler gibi İş Kanunu, İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, asgari ücret kararları ve SGK mevzuatı ile korunuyor. Ancak özellikle kayıt dışı veya “yarı kayıtlı” işlerde, bu hakların kâğıt üzerinde kalması, uyuşmazlıkları artırıyor. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın denetimleri, sendikalar ve baro komisyonları bu noktada önem kazanıyor.

DENEME SÜRESİ ANKARA’DA SUİSTİMAL EDİLİYOR

İş Kanunu’na göre deneme süresi, yazılı iş sözleşmesine konulmak şartıyla en fazla 2 ay (toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar) olarak uygulanabiliyor. Bu süre içinde taraflar, bildirim süresi beklemeden fesih hakkına sahip; ancak çalışılan günlerin ücreti ve diğer haklar eksiksiz ödenmek zorunda. Yani “deneme süresi diye maaş verilmez”, “sigorta sonra başlar” gibi uygulamaların hukuki bir karşılığı yok.

Ankara’da pratikte en çok karşılaşılan ihlallerden biri, “1 ay deneme, sigorta yok, beğenirsek giriş yaparız” şeklindeki teklifler. Özellikle küçük işletmelerde ve bazı kafe/restoranlarda gençler, birkaç hafta hiçbir kayıt olmadan fiilen çalıştırılıyor. Hukuken bu dönemde de iş ilişkisi kurulmuş sayılıyor; ancak genç çalışanın bunu ispatlaması güçleşiyor. Uzmanlar, Ankara’daki gençlere, deneme süresi de olsa işe başlar başlamaz sigorta bildirimi yapılıp yapılmadığını e-Devlet üzerinden kontrol etmelerini öneriyor.

ASGARİ ÜCRET ALTINDA ÖDEME YAPILMASI HUKUKU İHLAL EDİYOR

Ankara’da asgari ücret, tıpkı Türkiye’nin tamamında olduğu gibi, yasal taban sınır niteliği taşıyor ve işverenin bu miktarın altında ücret ödemesi yasak. Asgari ücret her yıl (veya kararlaştırıldığında yılda iki kez) Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından belirleniyor ve Resmî Gazete’de yayımlanıyor. Brüt ve net tutarlar, SGK prim ve vergi kesintileriyle birlikte resmi olarak duyuruluyor.

Sahada ise farklı senaryolar öne çıkıyor: “Asgari ücretten sigortanı yatıralım, elden üstüne şu kadar veririz”, “bordroda asgari, gerisi prim” veya “asgari bile veremeyiz, öğrenci sayılırsın” gibi uygulamalar Ankara’da genç çalışanların sık karşılaştığı tablo. Elden ödenen kısım, ileride ispat güçlüğü nedeniyle hesaba katılmayabiliyor; kıdem, ihbar tazminatı ve işsizlik maaşı hesabında sadece bordroda görünen tutar dikkate alınıyor. Bu da genç çalışanı uzun vadede ciddi hak kaybına uğratıyor.

SİGORTASIZ VE EKSİK SİGORTALI ÇALIŞTIRILMA ANKARA’DA SORUN YARATIYOR

SGK mevzuatına göre işveren, işe giren çalışanı en geç işe başlamadan önce (bazı istisnalarda aynı gün) sigortalı olarak bildirmek zorunda. Bu kural Ankara’da da aynen geçerli. İlk iş deneyiminde olan gençler, “şimdilik sigortaya gerek yok, maliyeti yüksek” veya “staj gibi düşün, sonra bakarız” sözleriyle ikna edilmeye çalışılıyor. Oysa sigortasız çalışma, hem idari para cezası riskini işveren için yükseltiyor hem de gencin emeklilik süresi, iş kazası ve hastalık güvencesi açısından büyük boşluk yaratıyor.

Bir başka yaygın uygulama da “eksik gün” bildirimi. Ankara’da tam zamanlı fiilen çalışan bir genç, SGK hizmet dökümünde ayda 10–15 gün prim görüp kalan günlerin yatırılmadığını fark edebiliyor. Bu durum, hem ileride emekli olma süresini uzatıyor hem de işsizlik ödeneğinden yararlanma, rapor parası alma gibi hakları sınırlıyor. Genç çalışanların, e-Devlet üzerinden “4A Hizmet Dökümü”nü düzenli kontrol etmeleri hukuki haklarını korumada kritik rol oynuyor.

ÜCRET UYUŞMAZLIKLARI ANKARA’DA YARGIYA TAŞINIYOR

Asgari ücretin altında ödeme, fazla mesainin ödenmemesi, resmi tatil ve hafta tatili ücretlerinin verilmemesi gibi uyuşmazlıklar Ankara’da iş mahkemelerinin yoğun dosya başlıkları arasında yer alıyor. Genç çalışanlar çoğu zaman “nasılsa ispat edemem” düşüncesiyle hak aramaktan vazgeçse de, tanık beyanları, mesaj kayıtları, vardiya çizelgeleri, kamera kayıtları ve banka hesap hareketleri gibi delillerle dava açılabiliyor.

Mevzuat gereği işçi-işveren uyuşmazlıklarında önce zorunlu arabuluculuk sürecine başvuruluyor. Ankara Adliyesi ve ilçelerdeki adliyelerde arabuluculuk büroları üzerinden başvuru yapılabiliyor. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa iş mahkemelerinde dava yoluna gidiliyor. Ankara Barosu’nun genç işçilere yönelik hukuki danışmanlık hizmetleri ve bazı sivil toplum kuruluşlarının ücretsiz destekleri, hak arama süreçlerini kolaylaştırabiliyor.

ANKARA’DA İLK İŞE GİRECEK GENÇLER İÇİN SÖZLEŞME DETAYLARI ÖNEM KAZANIYOR

Uzmanlar, Ankara’da ilk işine başlayacak gençlere, imzalanacak iş sözleşmesini mutlaka okumalarını ve mümkünse bir bilirkişiye (mali müşavir, avukat, sendika temsilcisi) danışmalarını öneriyor. Deneme süresi, çalışma saatleri, ücret, yemek-yol imkânları, fazla mesai, prim ve esnek çalışma hükümleri çoğu zaman küçük yazılarla sözleşmeye ekleniyor. Sözlü vaatler, yazılı sözleşme ile desteklenmedikçe hukuken zayıf kalıyor.

Ankara’da pek çok işyeri, “sözleşmeyi sonra doldururuz” veya “bizde sözleşme yok, söz senettir” söylemiyle hareket ediyor. Oysa İş Kanunu, belirli süreyi aşan ve belirsiz süreli iş ilişkilerinde yazılı sözleşme yapılmasını fiilen zorunlu hale getiriyor. Yazılı belgenin olmaması, uyuşmazlıkta ispat güçlüğü anlamına geliyor. Genç çalışanların, işe giriş bildirgesi, bordro, ücret dekontu ve işyeri iç yazışmalarını saklaması tavsiye ediliyor.

GENÇLER HAKLARINI BİLMEDİĞİNDE İSTİSMAR RİSKİ ARTIYOR

Ankara’da ilk işinde düşük ücret ve uzun çalışma saatlerine razı olan gençler, “tecrübe kazanıyorum” düşüncesiyle pek çok hukuki ihlali görmezden geliyor. Ancak bu durum, hem bireysel hak kaybına hem de iş piyasasında genel standartların düşmesine neden oluyor. İşverenler, “nasılsa kimse itiraz etmiyor” algısıyla asgari ücretin altında çalışma dayatmasını yaygınlaştırabiliyor.

Çalışma hayatında yolu yeni başlayanlar için Ankara’daki üniversitelerin kariyer merkezleri, gençlik merkezleri, belediye danışma masaları ve sendikaların gençlik komisyonları önemli bilgi kaynakları. İşe başlamadan önce temel iş hukuku hakları konusunda kısa bir bilgilendirme almak, ileride yaşanacak uyuşmazlıkların önüne geçebiliyor. Özellikle asgari ücret, çalışma süresi, resmi tatil ve sigorta haklarının öğrenilmesi kritik görülüyor.

SIK SORULAN SORULAR (SSS)

Ankara’da deneme süresinde çalışana maaş ödememek yasal mı?

• Hayır. Deneme süresi, ücretsiz çalışma dönemi değildir. Genç çalışan deneme süresinde de çalıştığı her gün için ücret ve yasal haklara sahiptir; sadece fesihte bildirim süresi uygulanmaz.

İlk işim ve Ankara’da asgari ücretin altında maaşı kabul edersem sonradan hak iddia edebilir miyim?

• İş Kanunu gereği asgari ücretin altında ödeme yapılamaz. Bordro, tanık, mesaj ve diğer delillerle gerçekte alınan ücret ispatlanırsa, geriye dönük fark ücret ve buna bağlı haklar talep edilebilir.

Sigortam Ankara’da işe başladıktan birkaç hafta sonra yapıldı, bu süre için ne yapabilirim?

• Sigortasız çalıştığınız günler için SGK’ya şikâyet ve iş mahkemesinde hizmet tespiti davası açma yolunuz var. Tanık ve diğer delillerle fiilen çalıştığınızı ispatlayabilirseniz, geriye dönük sigorta günü kazanabilirsiniz.

İşyerinde sorun yaşarsam Ankara’da nereye başvurabilirim?

• ALO 170 hattı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı il müdürlüğü, SGK il müdürlüğü, arabuluculuk büroları ve Ankara Barosu Çalışma Hukuku komisyonu başvurabileceğiniz başlıca mercilerdir. Sendikalara üye iseniz, sendika da hukuki destek sağlayabilir.