Ankara’da pazar esnafı ve sezonluk işçiler için sigorta ve hak takibi nasıl yapılır?

Ankara’da semt pazarlarında tezgâh açanlar, yazın bağ‑bahçe, kışın inşaat, kafe ya da dükkânda çalışan sezonluk ve geçici işçiler, yıl boyunca farklı işlerde çalışıp sigorta gün sayısını tamamlamaya çalışıyor. Sigorta, prim, kıdem, ihbar ve iş kazası haklarının mevzuata göre nasıl takip edileceği, Ankara pratiğinde hem pazar esnafının hem günlük yevmiyeci çalışanların en kritik sorunu oluyor.

MEVSİMLİK VE GEÇİCİ ÇALIŞMA ANKARA’DA HAK TAKİBİNİ ZORLAŞTIRIYOR

Ankara’da pazar tezgâhında çalışan yardımcılar, manav, hal işçisi, fidanlık, tarla, inşaat ve sezonluk turizm benzeri alanlarda kısa süreli işlerde çalışanlar, yıl içinde birden fazla işverene bağlı olarak düzensiz şekilde çalışıyor. Çalışmanın ne kadarının sigortalı yapıldığı, yevmiye usulünün nasıl kayıt altına alındığı, iş kazası olduğunda kimin sorumlu olduğu ve sezon bitince tazminat alınıp alınamayacağı soruları, özellikle düşük gelirli kesimde hak kayıplarını artırıyor.

ANKARA’DA PAZAR ESNAFI VE YARDIMCI ÇALIŞANLAR FARKLI STATÜDE YER ALIYOR

Ankara’daki semt pazarlarında iki temel grup öne çıkıyor:

• Kendi tezgâhını açan pazar esnafı (çoğu zaman Bağ‑Kur/4B kapsamında kendi adına vergi ve oda kaydı olanlar),
• Tezgâh yanında çalışan yardımcı işçiler (çoğunlukla 4A kapsamına girmesi gereken, işverenin yanında çalışan kişiler).

Pazar esnafı için sigortalılık, esasen kendi nam ve hesabına çalışma kapsamında Bağ‑Kur üzerinden yürütülmesi gereken bir sistem. Ancak sahada çok sayıda esnaf, vergi kaydı ve oda kaydı olduğu halde Bağ‑Kur primini ya düzenli ödemiyor ya da hiç başlatmıyor. Bu durum, emeklilik, sağlık ve malullük haklarının ciddi biçimde ertelenmesine neden oluyor.

Tezgâh yanında çalışan “yevmiyeci” veya “yardımcı” işçiler ise hukuken işçi sayılıyor. Onların sigortalılığı işveren konumundaki pazar esnafının sorumluluğunda bulunuyor. Ankara’da birçok pazarda bu işçilerin hiç sigortalanmadığı veya yalnızca kısa süreli göstermelerle geçiştirildiği görülüyor.

SEZONLUK VE GEÇİCİ İŞLER İÇİN SİGORTA KAYDI YAPILMASI GEREKİYOR

Mevzuata göre, Ankara’da sezonluk veya geçici de olsa ücret karşılığı, emir ve talimatla bir işveren yanında çalışan herkes işçi sayılıyor. 

Dolayısıyla:

• Haftalık birkaç gün pazarda,
• Yazın 3 ay tarlada,
• Kışın 2 ay kafede,
• Aralarda inşaatta çalışan bir kişi,

her bir dönem için o işverenden 4A sigortalılığı bekleme hakkına sahip oluyor. “Kısa süre çalıştın, sigortaya gerek yok”, “Sezonluk işçisin, sigorta yapmıyoruz” gibi sözler hukuken geçerli değil. 1 gün dahi çalışılsa, sigorta bildirimi yapılması esastır.

Ankara’da SGK denetmenleri, ihbar ve şikâyet üzerine pazaryeri, tarla, depo ve işletmelere giderek fiili çalışmayı denetleyebiliyor. Tespit halinde, işverene idari para cezası yanında geriye dönük prim borcu çıkarılıyor; işçi açısından da emeklilik hesabına esas gün kazanımı sağlanabiliyor.

GÜNLÜK, HAFTALIK VE SEZONLUK ÇALIŞMA SÖZLEŞMESİ DÜZENLENMESİ GEREKİYOR

Ankara pratiğinde çoğu sezonluk işçi, “söz uçar yazı kalır” ilkesini ihmal ediyor. Oysa kısa süreli de olsa yazılı sözleşme, ileride alacak ve hizmet tespiti davalarında büyük önem taşıyor. 

İşverenler, kanunen:

• Belirsiz süreli çalıştırmalarda yazılı iş sözleşmesi yapmalı,
• Belirli süreli, sezonluk ya da kampanya dönemli çalışmalarda süreyi açıkça belirtmeli,
• Çalışma gün/saatlerini, ücreti, ek ödemeleri sözleşmeye yazmalı.

Bu yapılmadığında da işçi tamamen korumasız kalmıyor; ancak ispat yükü zorlaşıyor. Ankara’da işçilik alacağı ve hizmet tespiti davalarında, yazılı sözleşme bulunmadığında tanık beyanları ve fiili işleyiş devreye giriyor; bu da süreci uzatıyor.

İŞ KAZALARI VE YOL KAZALARI ANKARA’DA KRİTİK RİSK OLUŞTURUYOR

Semt pazarlarına mal indirirken, tezgâh kurarken, araçtan yük boşaltırken, tarlaya giderken, bağ‑bahçede çalışırken ya da inşaatta geçici iş yaparken yaşanan kazalar, mevzuata göre çoğu durumda iş kazası kapsamına giriyor. 

Ankara’da;

Sigortası yapılan bir işçi için iş kazası bildirimi yapıldığında, SGK üzerinden geçici iş göremezlik ödeneği ve uzun vadede malullük/ölüm aylığı gibi haklar gündeme gelebiliyor.

Sigortasız işçilerde ise, önce fiili çalışmanın ve iş kazasının tespiti, ardından hem işverene karşı tazminat davası hem de SGK’ya karşı hizmet tespiti süreçleri gerekebiliyor.

Özellikle servisle pazar yerine veya tarlaya giderken yaşanan trafik kazaları, çoğu zaman işe gidiş‑geliş kazası sayılabiliyor. Ankara’da bu tür vakalarda, kaza tutanakları, tanık ifadeleri, hastane kayıtları kritik deliller haline geliyor.

PRİM GÜNÜ, EMEKLİLİK VE SAĞLIK HİZMETİ TAKİBİ DÜZENLİ YAPILMALI

Ankara’da sezonluk ve geçici çalışanların en büyük sorunlarından biri, yıl sonunda elden yapılan ödemeler dışında geriye bakınca ortada çok az prim günü kalması. 

Sigorta takibi için:

• E‑Devlet üzerinden “4A Hizmet Dökümü” ve “4B Hizmet Dökümü” menülerinin düzenli kontrol edilmesi,
• Pazar, tarla, inşaat, kafe vb. çalışılan günlerin gerçekten prim olarak görünüp görünmediğinin incelenmesi,
• Görünmeyen dönemler için zaman geçmeden işverenden yazılı açıklama istenmesi, gerekirse SGK’ya şikâyette bulunulması

büyük önem taşıyor. 

Ankara’daki avukatlar ve meslek odaları, özellikle 40’lı yaşlara geldikten sonra prim gününü eksik gören pazar esnafı ve işçiden yoğun başvuru alıyor.

HİZMET TESPİTİ DAVASI ANKARA’DA ÖNEMLİ BİR HUKUK YOLU OLUYOR

Sigortasız veya eksik sigortalı çalışılan dönemlerin sonradan tanınması için hizmet tespiti davası açılabiliyor. Ankara’da bu davalar, işyerinin bağlı olduğu yer mahkemesinde görülüyor. 

İşçi, şu doğrultuda hareket ediyor:

• Çalıştığı işyerini, işveren adını, tarih aralıklarını mahkemeye bildiriyor.
• Tanıklarını gösteriyor, mümkünse yazılı belge (servis listesi, yoklama, ödeme kağıdı, mesaj vb.) sunuyor.
• Mahkeme, SGK ve diğer kurumlardan kayıt isteyip fiili durumu araştırıyor.

Karar işçi lehine çıktığında, ilgili günler sigortalı sayılıyor ve SGK prim gün sayısına ekleniyor. Bu, emeklilik yaşını ve aylık bağlanmasını doğrudan etkileyen hayati bir süreç.

ANKARA’DA MESLEK ODALARI VE BELEDİYELER BİLGİLENDİRME YAPABİLİYOR

Ankara’daki pazar esnafı odaları, ziraat odaları, bazı sendikalar, tüketici ve işçi dernekleri, dönem dönem sigorta ve haklar konusunda bilgilendirme toplantıları düzenliyor. Büyükşehir ve ilçe belediyeleri, pazar yerleriyle ilgili izin ve tahsis süreçlerinde esnafa ulaşabildiği için, bu kanallar üzerinden de hak takibi konusunda bilgilendirici broşür ve duyurular yapabiliyor.

Ancak sahadaki tablo, hâlâ ciddi bir bilinç eksikliği olduğunu gösteriyor. Çoğu geçici işçi, hak aramayı sadece “maaşımı alabildim mi” ile sınırlı görüyor; sigorta, prim, iş kazası, emeklilik gibi uzun vadeli hakların farkına çoğu zaman geç varıyor.

SIK SORULAN SORULAR: ANKARA’DA PAZAR ESNAFI VE SEZONLUK İŞÇİ NE YAPMALI?

Pazar tezgâhında yevmiyeci çalışıyorum, Ankara’da sigorta hakkım var mı?

• Evet. Tezgâh sahibi yanında ücret karşılığı, düzenli ya da düzensiz çalışıyorsan işçi sayılırsın ve işverenin senin için 4A sigorta primi bildirmesi gerekir. “Sezonluk” veya “günlük” olman bu hakkı ortadan kaldırmaz.

Sezonluk çalıştım, sigorta yapılmadı; Ankara’da ilk adım ne olmalı?

• Önce e‑devletten hizmet dökümünü kontrol et. Hiç giriş yoksa, çalıştığına dair delilleri (tanık, mesaj, fotoğraf, ödeme notu vb.) toparla. Ardından SGK’ya şikâyet ve gerekirse bir avukatla birlikte hizmet tespiti davası yoluna gidebilirsin.

Sigortam eksik yatırılmış, prim günlerim az görünüyor; bunu düzelttirebilir miyim?

• Evet. Eksik bildirilen dönemler için Ankara’da önce işverene yazılı başvuru, sonuç alamazsan SGK’ya şikâyet ve gerekiyorsa hizmet tespiti davası açılabilir. Tanık ve belge ile fiili çalışma süren ispatlanırsa, eksik günlerin eklenmesi mümkün.