Bir milletin yeniden doğuşu: “Yarın Cumhuriyet'i ilan edeceğiz!”
Bir milletin bağımsızlık mücadelesi, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’le taçlandı. Atatürk’ün tarihi kararı, Türkiye için yeni bir başlangıcın kapısını araladı.
Okunma Süresi: 2 dakika 37 saniye
Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini devletin yönetim biçimini belirleyen tarihi bir kararla taçlandıran Cumhuriyet, 29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) ilan edildi. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde yürütülen Milli Mücadele’nin ardından alınan bu karar, yalnızca yeni devletin yönetim şeklini belirlemekle kalmadı, aynı zamanda millet egemenliğine dayalı yeni dönemin de başlangıcı oldu. Cumhuriyet’in ilanına uzanan süreçte, 28 Ekim akşamı Çankaya Köşkü’nde yapılan açıklama ise tarihe geçti.
Cumhuriyet fikri Milli Mücadele yıllarında şekillendi
Cumhuriyet’e uzanan süreç, Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan bağımsızlık mücadelesi sırasında şekillendi. Atatürk, Erzurum Kongresi döneminde zaferin ardından kurulacak yönetimin Cumhuriyet olacağını yakın çevresiyle paylaşmış, ancak dönemin koşulları nedeniyle bu düşüncesini açıkça duyurmak için uygun zamanı beklemişti.
23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılmasıyla millet iradesine dayanan yönetimin temelleri atıldı. Milli Mücadele’nin zaferle sonuçlanması ve 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanması, Türkiye’nin bağımsızlığının uluslararası alanda tanınması açısından önemli bir aşama oldu. Ankara’nın 13 Ekim 1923’te başkent ilan edilmesiyle yeni devletin siyasi yapılanmasında da önemli bir adım atıldı.
Ancak devletin yönetim biçiminin açıkça belirlenmesi ve devlet başkanlığı meselesinin çözüme kavuşturulması gerekiyordu. 27 Ekim 1923’te hükümetin istifası ve yeni hükümetin kurulmasında yaşanan güçlükler, yönetim sisteminin yeniden düzenlenmesi ihtiyacını daha da belirgin hale getirdi.
Çankaya Köşkü’nde tarihi karar açıklandı
28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü’nde akşam yemeğinde bir araya getirdi. İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey ve Ruşen Eşref Bey’in de aralarında bulunduğu isimlerin katıldığı buluşmada, Türkiye’nin yönetim biçimini değiştirecek karar açıklandı.
Atatürk, yemek sırasında arkadaşlarına “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” dedi. Bu açıklama üzerine görüşmeler başladı ve Cumhuriyet’in ilanını mümkün kılacak anayasa değişikliğinin hazırlıkları yapıldı. Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa, 1921 Anayasası’nın bazı maddelerinde değişiklik öngören kanun teklifini hazırladı.
Atatürk, yıllar sonra Nutuk’ta anlattığı bu tarihi akşamda, kararını arkadaşlarıyla paylaştıktan sonra nasıl hareket edileceğine ilişkin bir program belirlediğini ve çalışma arkadaşlarını görevlendirdiğini aktardı.
Cumhuriyet 29 Ekim’de Meclis’te ilan edildi
29 Ekim 1923’te TBMM, Cumhuriyet’in ilanını sağlayacak anayasa değişikliğini görüşmek üzere toplandı. Meclis gündemine alınan teklif üzerinde yapılan değerlendirmelerin ardından, “Türkiye Devleti’nin şekli hükümeti Cumhuriyet’tir” hükmü kabul edildi.
Saat 20.30’da yapılan oylamada, oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi. Karar, Meclis’te “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri ve alkışlarla karşılandı. Böylece Türkiye’nin yönetim biçimi resmen belirlenirken, milli egemenlik ilkesi devletin yönetim sisteminde açık biçimde yerini aldı.
Atatürk Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı oldu
Cumhuriyet’in ilanının ardından cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Yapılan gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.
Meclis kürsüsünden yaptığı konuşmada yeni devletin geleceğine ilişkin güvenini dile getiren Atatürk, sözlerini “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır” ifadesiyle tamamladı. Hükümetin kurulması görevi İsmet Paşa’ya verilirken, Fethi Bey de TBMM Başkanlığına seçildi.
29 Ekim milli bayram olarak kabul edildi
Cumhuriyet’in ilanı, Ankara’da ve ülkenin farklı bölgelerinde vatandaşların katıldığı kutlamalarla karşılandı. 26 Ekim 1924’te yayımlanan kararnameyle Cumhuriyet’in ilanının top atışları ve etkinliklerle kutlanması kararlaştırıldı.
19 Nisan 1925’te kabul edilen düzenlemeyle 29 Ekim, milli bayram olarak belirlendi ve 1925 yılından itibaren Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanmaya başlandı.
28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü’nde dile getirilen “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” sözü, ertesi gün TBMM’de alınan kararla gerçeğe dönüştü. Cumhuriyet’in ilanı, Türkiye’nin siyasi tarihinde yeni bir dönemin kapısını açan en önemli gelişmelerden biri olarak hafızalardaki yerini koruyor.
