Ankara’da mahalle pazarı kapanırsa esnaf ve vatandaşın hakkı ne olur?

Ankara’da bazı mahalle pazarlarının taşınması veya tamamen kaldırılması, hem tezgâh açan esnafın hem de ucuz sebze‑meyveye bu pazarlardan ulaşan vatandaşın tepkisini büyütüyor. Pazar yerinin hangi gerekçeyle, hangi karar organıyla, hangi usulle kaldırıldığı, esnafın tezgâh hakkı ve vatandaşın erişim hakkı açısından Ankara pratiğinde kritik önem taşıyor.

PAZAR YERİ KARARLARI ANKARA’DA BELEDİYE MECLİSLERİ TARAFINDAN ALINIYOR

Ankara’da mahalle pazarlarının yeri, günü, açılıp kapatılması, Belediye Kanunu ve Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik çerçevesinde belirleniyor. İlçe belediye meclisleri, zabıta, fen işleri ve ilgili müdürlüklerin raporları doğrultusunda, trafik, güvenlik, altyapı, çevre ve nüfus yoğunluğu gibi gerekçeleri dikkate alarak pazarın:

• Aynı bölgede taşınmasına,
• Farklı bir alanda yeniden kurulmasına,
• Bazı hallerde tamamen kaldırılmasına

karar verebiliyor. 

Bu kararlar, Ankara’da hem esnafı hem vatandaşları doğrudan etkileyen idari işlem niteliği taşıyor; yani yargı denetimine açık oluyor.

ESNAF TEZGAH HAKKI İÇİN İTİRAZ VE DAVA SÜRECİNİ BAŞLATABİLİYOR

Mahalle pazarı kaldırılan ya da başka bir yere taşınan Ankara’lı pazar esnafı için ilk soru, “Tezgâh hakkım ne olacak?” oluyor. 

Uygulamada izlenen aşamalar şöyle:

• Esnaf, bağlı bulunduğu pazarcı esnaf odası ve ilgili ilçe belediyesine yazılı itiraz dilekçesi veriyor.
• Kararın gerekçesinin açık yazılmasını, alternatif yer gösterilmesini ve mağduriyetin giderilmesini talep ediyor.
• Belediye meclis kararı veya encümen kararı tebliğ edildiğinde, karar idari işlem sayıldığı için, esnaf veya esnaf odası idare mahkemesinde iptal davası açabiliyor.

Ankara’da açılan bu tür davalarda mahkemeler; kamu yararı, şehircilik ilkeleri, yaya ve trafik güvenliği ile esnafın kazanılmış hakkı arasındaki dengeyi inceliyor. Pazarın tamamen kaldırılması yerine, düzenleme ve iyileştirme ile sorunun çözülebileceği kanaatine varılırsa, belediye kararının iptali gündeme gelebiliyor.

KAZANILMIŞ HAK VE SÜREKLİLİK İLKESİ ESNAF LEHİNE GÜNDEME GELEBİLİYOR

Uzun yıllardır aynı mahalle pazarında ruhsatlı tezgâh açan esnaf için, Ankara’da mahkemeler “kazanılmış hak” ve “idarenin istikrarı” ilkelerini gözetebiliyor. 

Bu ne anlama geliyor?

Esnaf, belediyeye ruhsat, işgaliye, tezgâh tahsis bedeli ödeyerek yıllarca o yerde faaliyet yürüttüyse,

Pazarın kaldırılması kararı, makul geçiş süresi tanımadan ve alternatif sunmadan aniden uygulanıyorsa,

mahkemeler, esnaf aleyhine ölçüsüz müdahale yapıldığı kanaatine varabiliyor. Bu durumda, pazarın eski haline dönmesi değilse bile, uygun yeni yer, geçiş süresi ve tazminat benzeri çözümler talep konusu olabiliyor.

VATANDAŞ UCUZ GIDAYA ERİŞİM HAKKI İÇİN SESİNİ YÜKSELTEBİLİYOR

Ankara’da mahalle pazarları, dar gelirli vatandaşın ucuz sebze‑meyve, bakliyat ve temel gıdaya ulaşmasında kritik rol üstleniyor. 

Pazar kalktığında:

• Mahalleli, ilçe belediyesine toplu imza, dilekçe, CİMER başvurusu ile itiraz edebiliyor.
• “Pazar kaldırıldı, en yakın pazar çok uzak, toplu taşıma yok, yaşlı ve engelliler mağdur” gerekçeleriyle kamu hizmetine erişim hakkının zedelendiği öne sürülebiliyor.
• Ankara’daki bazı davalarda, mahalle sakinleri de menfaat ihlali gerekçesiyle idare mahkemesinde esnafla birlikte veya ayrı ayrı dava açabiliyor.
• Mahkemeler, pazarın yalnızca esnafın değil, aynı zamanda kamu hizmeti niteliğinde bir yerel hizmet olup olmadığını tartışıyor; bu çerçevede vatandaşın menfaatini de hesaba katıyor.

BELEDİYELER YENİ PAZAR YERİ GÖSTERMEKLE YÜKÜMLÜ SAYILABİLİYOR

Mevzuat, belediyelere pazar yeri düzenlerken; imar planı, altyapı, ulaşım ve çevresel etkiyi gözetme yükümlülüğü yüklüyor. 

Ankara uygulamasında:

• Eski pazar mahallenin ortasından kaldırılıyorsa,
• En azından yürüme mesafesinde veya toplu taşımayla kolay erişilebilen yeni bir pazar alanı gösterilmesi bekleniyor.
• Esnafa, yeni yer için tezgâh tahsis edilirken, öncelik sırası ve kura usulü gibi kriterler işletiliyor.
• Yeni pazar yerinin çok uzak, yetersiz veya rant amaçlı görüldüğü durumlarda, Ankara’da hem esnaf hem vatandaş, kararların planlama ilkelerine aykırı olduğu iddiasıyla yargı yoluna gidebiliyor.

ZABITA UYGULAMALARI VE CEZALAR HUKUKEN DENETLENEBİLİYOR

Pazarın kaldırılması kararı alınmasına rağmen, bazı esnaflar geçimini tamamen buradan sağladığı için aynı noktada tezgâh açmaya devam etmeye çalışıyor. 

Bu durumda Ankara’da:

• Zabıta, izinsiz satış yaptığı gerekçesiyle idari para cezası kesebiliyor, mallara geçici el koyabiliyor.
• Esnaf, cezaya karşı sulh ceza hâkimliğine itiraz edebiliyor, pazarın kaldırılması kararının hukuka aykırı olduğunu ileri sürebiliyor.
• Eğer üst mahkemeler pazar kaldırma veya taşıma kararını iptal ederse, bu durum zabıta işlemlerinin de dayanak eksikliği nedeniyle tartışılmasına yol açabiliyor.

ANKARA’DA MAHALLE PAZARLARI İÇİN ORTAK ÇÖZÜM ARAYIŞI ÖNE ÇIKIYOR

Pratikte, Ankara’da her pazar kaldırma girişimi bir anda iptal davasına dönüşmüyor. 

Birçok ilçede:

• Belediye yetkilileri, pazarcı esnaf odası, muhtarlar ve mahalle temsilcileri bir araya gelerek alternatif yer, gün değişikliği, saat düzenlemesi gibi ara formüller arıyor.
• Gürültü, çöpler, park ve trafik sorunu yaşayan mahalle sakinleri ile geçim derdindeki esnaf arasında denge kurulmaya çalışılıyor.
• Başarılı örneklerde pazar, daha geniş ve düzenli bir alana taşınırken; hem esnafın müşteri kaybı yaşaması engelleniyor, hem de vatandaşın erişim mesafesi korunuyor. Ancak süreç şeffaf yürütülmediğinde, “rant için pazar kaldırılıyor” algısı hızla yayılıyor.

SIK SORULAN SORULAR: ANKARA’DA PAZAR KALKARSA ESNAF VE VATANDAŞ NE YAPMALI?

Mahalle pazarım kaldırıldı, Ankara’da ilk olarak nereye başvurmalıyım?

• Önce bağlı olduğun ilçe belediyesine ve pazarcı esnaf odasına yazılı dilekçe ver. Kararın gerekçesini ve alternatif pazar yerini talep et. Karar tebliğ edilmişse, iptalini istemek için idare mahkemesine dava açma süreni kaçırma.

Mahalle sakiniyim, pazar kalktı; benim de dava açma hakkım var mı?

• Evet. Pazarın kaldırılması, özellikle yaşlı, engelli ve dar gelirli için gıdaya erişimi zorlaştırıyorsa, menfaat ihlali iddiasıyla sen de idare mahkemesinde dava açabilir ya da esnafla birlikte hareket edebilirsin. Öncesinde belediyeye ve CİMER’e başvuru yapmak da önemli.

Belediye hiçbir pazar yeri göstermeden mahallemizdeki pazarı kapatabilir mi?

• Teorik olarak imar ve şehircilik gerekçeleriyle yeri değiştirebilir ancak kamu yararı ve ölçülülük ilkeleri gereği, Ankara pratiğinde mahkemeler uygun alternatif alan ve geçiş süresi sağlanmasını bekliyor. Aksi durumda kararın iptali gündeme gelebiliyor.