Ankara’da kayıt dışı çalışanın SGK ve vergi riskleri neler?

Ankara’da küçük esnaf, freelancer çalışanlar ve yan iş yapan binlerce kişi, işini tamamen ya da kısmen kayıt dışı yürütüyor. SGK’sız işçi çalıştırma, şirket veya vergi kaydı olmadan hizmet/veri satışı, e-ticaret gelirini beyan etmeme gibi pratikler yaygınlaşıyor. Dijital ödeme izleri, ihbarlar, saha denetimleri ve çapraz kontrol mekanizmalarıyla birlikte SGK ve vergi idaresinin denetim kapasitesi artıyor, yakalanma ve ağır ceza riski büyüyor.

ANKARA’DA KAYIT DIŞI ÇALIŞMA DENETİMLERİ YOĞUNLAŞIYOR

Ankara, hem kamu kurumlarının merkezi olması hem de yoğun hizmet sektörü nedeniyle kayıt dışı istihdamın mercek altına alındığı şehirlerin başında geliyor. SGK müfettişleri, vergi denetim elemanları ve belediye zabıtaları; özellikle kafe, restoran, atölye, küçük imalathane, güzellik salonu, oto bakım, inşaat ve büro hizmetleri gibi alanlarda denetimlerini artırıyor. Kayıt dışı çalışan işçi, işveren, serbest meslek erbabı ve e-ticaret yapanlar, mevzuat nezdinde farklı başlıklarda sorumluluk taşıyor.

Son yıllarda Ankara’da ihbar ve şikâyet mekanizmaları da etkin kullanılıyor. SGK ve vergi dairelerine yapılan şikâyetler, ALO 170 hattı, CİMER ve elektronik ihbar sistemleri üzerinden kayıt altına alınıyor. Komşu işyeri, eski çalışan, rakip firma veya bizzat sigortasız çalışan kişiler, kontrol sürecini tetikleyebiliyor. Özellikle merkez ilçelerde (Çankaya, Yenimahalle, Keçiören, Altındağ, Mamak) sahaya inen ekiplerin sayısından, denetim baskısının arttığı anlaşılıyor.

SGK’SIZ İŞÇİ ÇALIŞTIRILMASI AĞIR CEZAYI TETİKLİYOR

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’na göre Ankara’da faaliyet gösteren bir işyerinin, işe aldığı her çalışanı işe başlamadan önce sigortalı olarak bildirmesi zorunlu. Sigortasız çalıştırma tespit edildiğinde, işveren için geriye dönük prim borcu, idari para cezası ve gecikme zammı uygulanıyor. İşçinin sigortasız çalıştığı her gün, ileride hizmet tespit davası konusu olabiliyor ve bu davalarda işverenin aleyhine yüksek maliyetler doğabiliyor.

Ankara pratiğinde, SGK ekipleri özellikle mesai saatlerinde işyeri ziyaretleri yapıyor. Denetim anında işyerinde bulunan ancak bildirimi yapılmamış çalışanlar, sigortasız istihdam delili olarak kayda geçiyor. Bazı işyerleri bu durumu “bugün yeni başladı, evraklarını hazırlıyoruz” şeklinde açıklamaya çalışsa da, sık tekrarlanan ve sistematik görülen ihlallerde bu savunmalar dikkate alınmıyor. Ayrıca iş kazası halinde sigortasız çalıştırılan işçi için, tedavi masrafları ve tazminatlar işverenin üzerine yıkılabiliyor.

ELDEN ÖDEME VE EKSİK GÜN BİLDİRİMİ İLERİDE PATLIYOR

Ankara’da kayıt dışı pratikler sadece tamamen sigortasız çalıştırmayla sınırlı değil; “yarı kayıt dışı” diye tabir edilebilecek uygulamalar da yaygın. Bordroda asgari ücret ve 10–15 günlük prim görünürken, gerçekte tam zamanlı çalışılan ay için elden ödeme yapılması, eksik gün bildirimi ve fazla mesainin kayıtsız bırakılması sık rastlanan yöntemlerden. Kısa vadede taraflar anlaşmış gibi görünse de, iş ilişkisi bozulduğunda işçi bu durumu SGK ve iş mahkemesine taşıdığında, Ankara’daki işveren ağır bir tabloyla karşılaşabiliyor.

Hizmet tespiti davalarında, tanık beyanları, kamera kayıtları, vardiya çizelgeleri, mesaj trafiği ve hatta turnike sistemleri delil olarak kullanılıyor. Mahkeme, işçinin fiilen daha fazla çalıştığını veya daha yüksek ücret aldığını tespit ederse, geriye dönük prim, vergi, kıdem/ihbar tazminatı ve idari para cezaları birikmiş şekilde işverenin önüne geliyor. Bu da “bugün masraftan kaçayım” düşüncesinin, birkaç yıl sonra katlanmış bedelle dönmesi anlamına geliyor.

ANKARA’DA VERGİ KAYITSIZ İŞ YAPANLAR RİSK ALTINA GİRİYOR

Gelir Vergisi Kanunu ve Vergi Usul Kanunu’na göre, Ankara’da ticari, zirai veya serbest meslek faaliyeti yürüten herkesin, belirli istisnalar hariç, vergi kaydı açtırması, fatura/fiş düzenlemesi ve gelirini beyan etmesi gerekiyor. Freelance tasarım, sosyal medya yönetimi, özel ders, tamir-bakım, danışmanlık, home office imalat, e-ticaret ve influencer geliri gibi alanlarda “nasıl olsa görmezler” düşüncesiyle kayıtsız iş yapılması, denetim mekanizmalarının dijitalleşmesiyle birlikte daha riskli hale geldi.

Ankara’daki vergi daireleri, banka hareketleri, online ödeme sistemleri, POS kayıtları, e-ticaret platformu verileri ve sosyal medya gelir raporlarını analiz ederek riskli profilleri tespit edebiliyor. Özellikle düzenli ve yüksek tutarlı para girişleri olan, fakat vergi kaydı bulunmayan kişiler için inceleme dosyaları açılabiliyor. Bu durumda, geçmişe dönük gelir vergisi, KDV, stopaj, vergi ziyaı cezası ve gecikme faizi ile birlikte çok yüksek tutarlar söz konusu olabiliyor.

E-TİCARET VE SOSYAL MEDYA GELİRLERİ MERCEK ALTINA ALINIYOR

Ankara’da Instagram üzerinden satış yapan butik hesaplar, evden üretim yapanlar, YouTube, Twitch, TikTok ve benzeri platformlardan gelir elde eden içerik üreticileri, kayıt dışı çalışmanın yeni yüzü haline geldi. Bazıları, banka yerine dijital cüzdanlar, havale/EFT notları veya kapıda ödeme yöntemleriyle “iz bırakmadığını” düşünse de, mevzuat ve denetim pratikleri bu alanı giderek daha sıkı takip ediyor.

Belirli şartları sağlayanlar için gelir vergisinden istisna düzenlemeleri bulunsa da (örneğin, bazı mikro e-ticaret ve içerik üretimi gelirleri için), bu istisnadan yararlanmak için dahi bankada özel hesap açılması, vergi dairesine bildirim yapılması gerekiyor. Ankara’da bu adımları atlamadan “tamamen kayıtsız” ilerleyenler, geriye dönük tarhiyatla karşılaştığında, birkaç yılda kazandığı gelirin önemli kısmını vergi ve cezaya bırakmak zorunda kalabiliyor.

ANKARA’DA İHBAR VE ÇAPRAZ KONTROL MEKANİZMALARI ÇALIŞIYOR

Vergi ve SGK denetimlerinin en önemli kaynaklarından biri ihbarlar. Ankara’da işten ayrılan çalışan, komşu işletme, eski ortak veya rakip firma; kayıt dışı istihdam veya vergi kaçırma iddiasıyla ihbarda bulunabiliyor. Bu ihbarlar, risk analiz programlarıyla birleştiğinde denetim baskısını ciddi şekilde artırıyor. Özellikle aynı bölgede defalarca benzer şikâyet gelen işletmeler radarın üst sıralarına çıkıyor.

Diğer önemli kaynak ise kamu veri tabanları. Ankara’da belediye, ticaret sicili, SGK, vergi dairesi, banka ve ödeme kuruluşu verileri çapraz okunarak; faaliyet gösterip fatura kesmeyen, işçi çalıştırıp SGK’ye bildirmeyen profiller tespit edilmeye çalışılıyor. Örneğin, elektrik ve su tüketimi yüksek, sürekli açık görünen bir işyerinin SGK’da hiç çalışan bildirimi olmaması, denetim için güçlü bir sinyal kabul edilebiliyor.

KAYIT DIŞI KALMAK UZUN VADEDE İŞİN SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİNİ ZORLUYOR

Ankara’da pek çok küçük işletme ve bireysel çalışan, maliyet kaygısıyla kayıt dışı kalmayı kısa vadede avantaj gibi görüyor. Ancak vergi ve SGK kayıtlarının olmaması, bankalarla ilişki kurmayı, resmi ihalelere girmeyi, kurumsal firmalarla sözleşme yapmayı ve işini büyütmeyi zorlaştırıyor. Kayıt dışı çalışan bir kişi, kredi kullanma, konut/araç alma, emeklilik hakkı kazanma ve sosyal güvenlikten tam yararlanma konusunda da ciddi dezavantaj yaşıyor.

İşini büyütmek isteyenlerin, Ankara’daki mali müşavirler ve meslek odaları aracılığıyla düşük maliyetli ve mevzuata uygun çözümler üretmesi mümkün. Basit usul, genç girişimci teşvikleri, vergi indirimleri, Bağ-Kur prim destekleri ve çeşitli hibe/kredi programları, kayıt altına girenleri destekliyor. Uzmanlar, ağır ceza riskini göze almak yerine, küçük ama sürdürülebilir bir vergi ve prim yükünü üstlenmenin daha rasyonel olduğunu vurguluyor.

SIK SORULAN SORULAR (SSS)

Ankara’da sigortasız işçi çalıştırdığım tespit edilirse ne olur?

• Geriye dönük prim borcu, idari para cezası ve gecikme zammı ödersiniz. İş kazası varsa, SGK’nın yaptığı harcamalar size rücu edilebilir. Çalışan hizmet tespiti davası açarsa, süreç daha da ağırlaşabilir.

Evden küçük çaplı satış yapıyorum, Ankara’da vergi kaydı olmadan devam edebilir miyim?

• Gelir düzenli ve belirli sınırların üzerindeyse, vergi kaydı açtırmanız ve gelir beyan etmeniz gerekir. Bazı mikro gelirler için istisna imkânı var ama bunun için dahi bankada özel hesap ve vergi dairesine bildirim şart. Tamamen kayıtsız kalmak riskli.

Freelance tasarım/yazılım işi yapıyorum, Ankara’da vergi dairesi bunu nasıl tespit eder?

• Banka hareketleri, ödeme kuruluşu kayıtları, platform gelir raporları ve karşı tarafların gider yazdığı faturalar üzerinden çapraz kontrol yapılabilir. Kayıt dışı yüksek tutarlı ve düzenli gelirler inceleme sebebi olabilir.

Geçmişte kayıt dışı çalıştım, Ankara’da bunu sonradan düzeltme imkânım var mı?

• İşçi olarak çalıştıysanız, hizmet tespiti davası ve SGK şikâyeti ile geriye dönük gün kazanabilirsiniz. İşveren veya serbest çalışan olarak geçmişi “temizlemek” için ise pişmanlıkla beyan ve yapılandırma kanunları gibi yollar gündeme gelebilir; mali müşavirle hareket etmek önemli.