Parmak çıtlatmak zararlı mı? 60 yıllık deney sonuçlandı
Parmak çıtlatma alışkanlığı yıllardır eklem sağlığıyla ilişkilendiriliyor; 60 yıl süren sıra dışı deney bu tartışmaya yeni bir kapı açtı.
Okunma Süresi: 4 dakika 36 saniye
Günlük yaşamda fark etmeden yapılan parmak çıtlatma alışkanlığı, yıllardır “ileride eklemlere zarar verir” uyarısıyla anıldı. Tıp dünyasında uzun süre merak edilen parmak çıtlatma etkisi, bir doktorun kendi üzerinde yürüttüğü sıra dışı deneyle yeniden tartışıldı ve eklemden gelen sesin kaynağı bilimsel olarak açıklandı.
PARMAK ÇITLATMA ALIŞKANLIĞI NEDEN BU KADAR MERAK EDİLİYOR?
Parmak çıtlatma, birçok kişinin stresliyken, düşünürken ya da boş bir anda refleks gibi yaptığı hareketler arasında yer alıyor. Bazıları için rahatlatıcı bir alışkanlık olan bu davranış, bazıları içinse rahatsız edici bir ses anlamına geliyor.
Bu alışkanlıkla ilgili en yaygın inanış, ilerleyen yaşlarda kireçlenme, titreme ya da eklem bozukluğu yapabileceği yönünde. Özellikle çocukluk döneminde sıkça duyulan “Parmaklarını çıtlatma” uyarısı, yıllar boyunca bilimsel bir gerçek gibi aktarıldı.
EKLEMLERDEN GELEN ÇIT SESİ NASIL OLUŞUR?
Parmak eklemlerinde kemiklerin birbirine doğrudan sürtünmesini önleyen sinovyal sıvı bulunur. Bu sıvı, eklemin rahat hareket etmesini sağlar ve kayganlaştırıcı görev üstlenir.
Sinovyal sıvının içinde karbondioksit başta olmak üzere bazı çözünmüş gazlar yer alır. Parmak çekildiğinde ya da büküldüğünde eklem içindeki basınç değişir ve bu gazlar kısa süreli baloncuklar oluşturur.
PARMAK ÇITLATMA SESİ BALONCUKLARDAN MI GELİR?
Parmak çıtlatma sırasında duyulan ses, eklem içindeki basınç değişimiyle ilişkilidir. Basınç düştüğünde gaz baloncukları oluşur ve bu yapıların hızlı değişimi “çıt” sesinin duyulmasına yol açar.
Bu ses, çoğu zaman kemiklerin birbirine sürtmesiyle oluşmaz. Bu nedenle parmak çıtlatma sırasında gelen sesin doğrudan kemik hasarı anlamına geldiğini söylemek doğru değildir.
DİZDEN GELEN SESLE PARMAK ÇITLATMA AYNI ŞEY Mİ?
Parmak çıtlatma sesi ile dizlerden veya diğer eklemlerden gelen sesler her zaman aynı mekanizmayla oluşmaz. Dizden gelen bazı sesler, tendonların ya da kasların kemik çıkıntılarının üzerinden kayıp yerine oturmasıyla ilişkili olabilir.
Bu nedenle her eklem sesi aynı şekilde değerlendirilmemelidir. Ağrı, şişlik, hareket kısıtlılığı ya da tekrarlayan rahatsızlık eşlik ediyorsa, eklem sesleri için uzman görüşü almak gerekir.
60 YIL SÜREN PARMAK ÇITLATMA DENEYİ NASIL YAPILDI?
Parmak çıtlatma alışkanlığıyla ilgili en bilinen deneylerden biri Dr. Donald Unger tarafından yapıldı. Unger, bu hareketin eklem sağlığı üzerindeki etkisini anlamak için kendi ellerini uzun yıllar boyunca karşılaştırdı.
Doktor, yaklaşık 60 yıl boyunca yalnızca bir elinin parmaklarını düzenli olarak çıtlattı. Diğer elini ise karşılaştırma amacıyla çıtlatmadan bıraktı. Böylece iki el arasında zaman içinde fark oluşup oluşmadığını gözlemledi.
DR. DONALD UNGER HANGİ SONUCA ULAŞTI?
Uzun yıllar süren gözlemin sonunda iki el arasında belirgin bir kireçlenme farkı görülmedi. Çıtlatılan elde de çıtlatılmayan elde de eklem rahatsızlığına işaret eden farklı bir tablo gelişmedi.
Bu sıra dışı kişisel deney, parmak çıtlatmanın doğrudan kireçlenmeye yol açtığı yönündeki yaygın inanışı zayıflattı. Unger, bu çalışmasıyla tıp dünyasının mizahi yönüyle bilinen Ig Nobel Ödülü’ne layık görüldü.
PARMAK ÇITLATMA KİREÇLENME YAPAR MI?
Tıp literatüründe yer alan değerlendirmeler, parmak çıtlatmanın tek başına kireçlenmeye neden olduğunu kanıtlayan güçlü bir bağlantı sunmuyor. Bu nedenle ara sıra parmak çıtlatan kişilerin yalnızca bu nedenle eklem kireçlenmesi yaşayacağı söylenemez.
Ancak bu sonuç, eklemleri zorlamanın tamamen risksiz olduğu anlamına gelmez. Hareketin şiddeti, sıklığı ve kişinin eklem yapısı bu noktada önem taşır.
PARMAK ÇITLATMA TAMAMEN ZARARSIZ MI?
Uzmanlar, parmak çıtlatmanın doğrudan kireçlenme nedeni sayılmadığını ancak aşırı ve zorlayıcı biçimde yapılmasının sakıncalı olabileceğini belirtiyor. Eklemlere fazla kuvvet uygulanması bağ dokularını gerebilir.
Bu durum uzun vadede eklem bağlarında gevşeme hissine veya elin kavrama gücünde azalmaya katkı sağlayabilir. Özellikle ağrıya rağmen parmak çıtlatmaya devam etmek sağlıklı bir davranış değildir.
HANGİ DURUMLARDA UZMANA BAŞVURMAK GEREKİR?
Parmak çıtlatma sırasında yalnızca ses duyuluyor ve ağrı yaşanmıyorsa çoğu zaman ciddi bir sorun düşünülmez. Fakat bazı belirtiler varsa eklem sağlığı açısından değerlendirme yapılması gerekir.
Dikkat edilmesi gereken durumlar şöyle sıralanabilir:
- Parmak çıtlatma sırasında ağrı oluşması
- Eklemde şişlik veya kızarıklık görülmesi
- Parmak hareketlerinde kısıtlanma yaşanması
- Kavrama gücünün belirgin azalması
- Eklemde takılma ya da kilitlenme hissi oluşması
- Sesle birlikte hassasiyetin artması
- Tekrarlayan ve günlük yaşamı etkileyen rahatsızlık hissedilmesi
Bu belirtiler, parmak çıtlatmadan bağımsız başka bir eklem sorunuyla da ilişkili olabilir. Bu nedenle ağrı ve işlev kaybı varsa geciktirmeden sağlık uzmanına danışmak gerekir.
PARMAK ÇITLATMA NEDEN RAHATLATICI HİSSETTİRİR?
Bazı kişiler parmak çıtlatmanın ardından kısa süreli rahatlama hisseder. Bunun nedeni, eklem çevresindeki basınç değişimi ve hareket sonrası oluşan gevşeme algısıyla bağlantılı olabilir.
Ayrıca bu alışkanlık stres, gerginlik veya odaklanma sırasında tekrarlanan otomatik davranışlardan biri haline gelebilir. Kişi, farkında olmadan bu hareketi bir rahatlama rutini gibi kullanabilir.
BU ALIŞKANLIK SOSYAL ORTAMDA RAHATSIZLIK VEREBİLİR
Parmak çıtlatma fiziksel açıdan çoğu kişide ciddi bir sorun yaratmasa da sosyal ortamlarda rahatsız edici bulunabilir. Özellikle sessiz çalışma alanlarında, toplantılarda veya toplu taşıma gibi kapalı ortamlarda çıkan ses çevredeki kişileri huzursuz edebilir.
Bu nedenle alışkanlığın yalnızca sağlık yönü değil, sosyal etkisi de dikkate alınmalıdır. Kişinin bu davranışı kontrol etmekte zorlanması halinde stres yönetimi ve farkındalık teknikleri yardımcı olabilir.
PARMAK ÇITLATMAYI AZALTMAK İÇİN NE YAPILABİLİR?
Parmak çıtlatma alışkanlığı sık tekrarlanıyorsa önce hangi durumlarda ortaya çıktığını fark etmek gerekir. Stres, sıkılma, kaygı ya da bekleme anları bu davranışı tetikleyebilir.
Alışkanlığı azaltmak için şu yöntemler denenebilir:
- Elleri meşgul edecek küçük nesneler kullanmak
- Stres anlarında nefes egzersizi yapmak
- Parmakları zorlamadan esnetmek
- Uzun süre aynı pozisyonda kalmamaya çalışmak
- Bilinçsiz tekrarları fark etmek için kısa notlar almak
- Ağrı varsa hareketi sürdürmemek
- Gerginlik dönemlerinde gevşeme egzersizleri uygulamak
Bu öneriler, davranışın otomatik hale geldiği durumlarda farkındalık kazandırabilir. Ancak ağrı ya da hareket kısıtlılığı varsa yalnızca alışkanlığı azaltmaya çalışmak yeterli olmayabilir.
EKLEM SAĞLIĞINI KORUMAK İÇİN NELERE DİKKAT EDİLMELİ?
El ve parmak eklemleri gün boyunca yazı yazma, telefon kullanma, bilgisayar başında çalışma ve kavrama hareketleriyle yoğun biçimde kullanılır. Bu nedenle eklem sağlığını korumak için yalnızca parmak çıtlatma alışkanlığına odaklanmak yeterli değildir.
Düzenli esneme, ergonomik çalışma düzeni, uzun süreli zorlayıcı hareketlerden kaçınma ve ağrı başladığında dinlenme önem taşır. Özellikle bilgisayar ve telefon kullanımının arttığı günümüzde el bileği ve parmaklara fazla yük bindirmemek gerekir.
