Gelenek ve yenilik tartışmasının zaman zaman basına da sıçradığı bir gündem yeniden alevlendi.
Çözümleme aslında basit:
Basın, kamu düzenini denetleyen dördüncü güç olmasına rağmen ayakta kalabilmek için kapitalist piyasa ilkeleriyle baş başa bırakılıyor.
Yani basitçe, yayın kuruluşları para kazanmak zorunda.
Etik haberciliği talep eden bir kitle olduğu sürece (!) basın, dördüncü güç olarak kamu düzenini denetler ve halkın haber alma hakkını korur.
Fakat kitlenin bu nitelikteki haberleri okuma ve izleme talebi azaldıkça basının kamu düzenini denetleme görevinde aksamalar başlar.
Peki neden?
Çünkü halkın değişen içerik tercihleri, basın kuruluşlarının tirajlarını ve izlenme oranlarını doğrudan etkiler.
Hem perakende satış ve üyeliklerden hem de reklam gelirlerinden beslenen ekonomik modellerini sürdürmeye çalışan basın kuruluşları, ayakta kalabilmek için giderek kitlenin taleplerine yönelir.
Günümüz liberal devlet teorisinde, neredeyse bütün modern devletlerde farklı biçimlerde karşılığını bulan sistem, halkın gündemi takip etmesi ve gazetecinin aktif biçimde sorgulaması üzerine kuruludur.
Yani gazeteci, yargının hemen gerisinde ama yargıyla birlikte sistemi denetler.
Bu denetim mekanizmasının hukuki temelleri anayasal düzende de yer bulur.
Ancak gazetecilik ile yargının görev ve yetkileri elbette birbirinden farklıdır.
Bunu yaparken günlük hayatına devam eden halkın büyük bölümü ise çoğu zaman izleyici, okuyucu veya takipçi konumunda kalır.
Bu durum, sistemin denetiminde olmazsa olmaz iki unsurun işlerliğinin ne kadar önemli olduğunu da ortaya koyar.
Tabii burada halkın istekleriyle eylemlerinin uyuşmadığı bir gerçeklik de var.
Halk çoğu kez bağımsız, tarafsız ve ortak menfaat alanlarını koruyan, kamu verimliliğini denetleyen gazeteciliği takdir ettiğini söylese de bugün yeniden alevlenen geleneksel medya ile yeni medya tartışması aslında bunun aksini gösteriyor.
Aslında bugün yaşanan tartışmada gözden kaçırılan nokta tam olarak burası:
Kamu yararı taşıyan haberlere ilgi ve destek azalınca bu haberleri üreten kurum ve gazetecilerin sayısı da azalıyor.
Bunun sonucunda kamu verimliliğini denetleyen haberlerin sayısı da giderek düşüyor.
Fakat esasında haberin toplumsal faydası, o haberi tüketen kişinin ödediği bedelden, yani abonelik veya üyelik ücretinden çok daha büyük olabilir.
Basın kuruluşları dışında konumlanan dijital medya platformlarının sunduğu gazetecilik içeriklerine de bu açıdan bakmak gerekiyor.
Bu platformlar, basın mensuplarının uzmanlık içeriklerine yer verseler de çoğu zaman kamu adına denetim görevini yerine getirmekten ziyade kullanıcıların dikkatini mümkün olduğunca uzun süre elde tutmaya çalışıyor.
Bu dijital platformların gelir odaklı medya uygulamaları olarak faaliyet göstermesiyle basın kuruluşu olma niteliğinin birbirine karıştırılması, halkın bu platformlara yönelmesinin nedenlerinden biri.
Üstelik ilgili kuruluşların çoğu zaman haber üretmek yerine üretilmiş haberleri dönüştürmek ya da telif yasalarındaki boşluklar nedeniyle hesapsızca kopyala yapıştır yapmak üzerine kurulu bir düzende faaliyet göstermesi, göründükleri kadar büyük bir özgül ağırlığa sahip olmadıkları gerçeğini de ortaya koyuyor.
Ancak bu durum çoğu zaman gazetecilerin farkındalığı içinde kalıyor.
Tabii burada haberleri yorumlamak, analiz etmek veya farklı kaynaklarla zenginleştirmenin de bir gazetecilik faaliyeti olduğunun da altını çizmek gerekiyor.
Fakat aksi yönde oluşan bu sistem, sansasyonel ve duygusal içerikleri ödüllendiriyor.
Gerçekler ise istemeden de olsa ilgi kaybeden bir noktaya geliyor.
Medya kuruluşlarının sınırlı sayıda ekonomik veya siyasi aktörün kontrolünde toplanması ise haber çeşitliliğini ve editoryal bağımsızlığı büyük ölçüde zayıflatıyor.
Yani sesini duyurmak isteyen herkesin anlamlı işler yapmak yerine kuruluş maliyeti görece çok daha düşük dijital medya platformları kurarak kalabalık içinde bir PR çalışması yürütmesi de halk tarafından basın faaliyeti (?) olarak değerlendirilebiliyor.
İnsanlar demokratik denetimi, şeffaflığı ve doğru haberciliği önemsediklerini ifade ederken farkında olmadan birilerinin peşine takılabiliyor ve hiç haberi olmadan bir yönetici kitlenin sosyal mühendisliğine maruz kalabiliyor.
Zaten bu girişimler nedeniyle gündelik medya tüketiminde basının denetleme içeriklerinden ziyade eğlenceli, hızlı, duygusal ve kolay tüketilebilir içeriklerin ön plana çıktığı bir yayıncılık iklimi her yeri esir almış durumda.
Geçmişte bazı gazetecilerin (!) ve basın kuruluşlarının (!) tek otorite olduğu yayıncılık anlayışının da yine bazılarının kendi kişisel menfaat alanlarını oluşturduğuna tanıklık etmiştik.
Bazı basın mensuplarının veya medya patronlarının sistemi dizayn etmeye yönelik yaklaşımlarının merkeze yerleştiği garip dönemler de yaşadık.
Bu ikilem çözülmesi zor bir konu.
Fakat şurası bugün için sarsılmaz bir gerçek!
Eğer basın kuruluşları ekonomik olarak ayakta kalmak zorundaysa reklam geliri elde edebilmek için kitlenin yöneldiği içeriklere yönelir.
Sanal medyanın yükselişinin nedenlerinden biri de bu.
Peki bu durumda kamunun denetlenmesi görevini kim, nasıl yerine getirecek?
Bugün bence çözülmesi gereken esas sorun da bu.
Zira üyesi olmaya çalıştığımız Avrupa'da ve bazı ülkelerde uygulanan kamu yayıncılığı, doğrudan medya destekleri, bağımsız fonlar, vergi teşvikleri ve yerel gazetecilik destekleri de beraberinde önemli tartışmalar getiriyor.
Çünkü bu destekler, basın sahipliğini ve basın çalışanlarının çalışma koşullarını doğrudan etkiliyor.
Haber üretim süreçleri bağımsız, tarafsız ve cesur bir şekilde gerçekleştirildiği sürece kamu kaynaklarının verimliliği basın, yargı, siyasi partiler ve sivil toplum örgütleri tarafından denetlenebilir.
Aksi takdirde güç erkleri boş alanda top koşturur!
Kimse ne olup bittiğini bilmeden, daha da kötüsü, denetlemesi gereken tarafların da ayartıldığı bir düzene geçilir.
Böyle bir tablo, halkın ortak menfaatleri açısından ortaya çıkabilecek en felaket senaryolardan biridir.
Basının ekonomik bağımsızlığını kaybettiği yerde yalnızca gazetecilik değil, toplumun kendi kendini denetleme kapasitesi de zayıflar.
Neyse ki biz Kopenhag Kriterlerini "Ankara Kriterleri" yaparak bu konudaki tartışmaları sonlandırdık.
Benden söylemesi…