Ankara’da tiyatro geleneği neden hâlâ bu kadar güçlü?

Ankara’da tiyatro, Cumhuriyet’in kuruluşundan bu yana devlet politikası, şehir planlaması, memur-öğrenci profili ve iklim koşullarıyla iç içe gelişen bir kültürel alışkanlık olarak varlığını sürdürüyor. Devlet Tiyatroları yapılanması, üniversite ve konservatuvar ekolü ile disiplinli seyir kültürü, Ankara’yı Türkiye’de tiyatronun en güçlü kalelerinden biri haline getiriyor.

CUMHURİYET PROJESİ ANKARA’DA TİYATROYU KURUMSALLAŞTIRDI

Ankara’nın başkent olarak seçilmesi, sadece idari bir karar değil, kültürel bir mühendislik adımı olarak da okunuyor. Cumhuriyet’in “aydınlanma” vizyonu, sanatı özellikle de tiyatroyu, yeni yurttaş tipini şekillendiren temel araçlardan biri haline getirdi. Bu çerçevede Ankara, devlet eliyle planlanan bir kültür başkenti gibi kurgulandı.

Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü’nün merkezinin Ankara’da olması, Büyük Tiyatro ve Küçük Tiyatro gibi ana sahnelerin başkentte konumlandırılması, tesadüf değil, mevzuata ve tercihli kültür politikasına dayanan bir süreç. Sanat kurumlarının kuruluş yönetmelikleri ve bütçe tahsisleri, uzun yıllar boyunca Ankara’yı öncelikli kıldı. Bu durum, sahne sanatlarının şehir dokusuna “kalıcı” olarak yerleşmesini sağladı.

Erken Cumhuriyet döneminde Halkevleri üzerinden yürütülen kültür politikaları da tiyatroyu “halkı eğitme” işleviyle besledi. Halkevleri yönetmeliklerinde tiyatro, okuma-yazma kursları, konferanslar ve müzik faaliyetleriyle birlikte, vatandaşın modernleşme sürecinin parçası olarak tarif edildi. Böylece tiyatro, Ankaralı için yalnızca “gidilen etkinlik” değil, kamusal yaşamın bir görevi ve parçası olarak içselleştirildi.

MEMUR KENTİ OLMASI TİYATRO AÇISINDAN AVANTAJ SAĞLIYOR

Ankara’nın “memur kenti” kimliği, tiyatroya devamlı ve düzenli bir seyirci profili sunuyor. Mesai saatlerinin görece standart olması, hafta içi akşamlarını öngörülebilir hale getiriyor. İş çıkışının 17.30–18.00 bandında bitmesi, kamuda çalışan binlerce kişinin akşam planına tiyatroyu rahatça dahil edebilmesini sağlıyor.

İstanbul’da yoğun trafik ve uzun mesafe sorunu nedeniyle şehir içi kültür hareketliliği çoğu zaman sekteye uğrarken, Ankara’nın daha kompakt ve ulaşılabilir yapısı, tiyatroya gitmeyi “yük” olmaktan çıkarıyor. Kızılay, Tunalı, Bahçelievler gibi merkezlerdeki sahnelere toplu taşımayla erişim, pratik ve kısa süreli yolculuklarla mümkün oluyor. Bu da tiyatroyu “özel gün etkinliği” olmaktan çıkarıp “haftalık rutin” haline getiriyor.

Öte yandan kamu personelinin eğitim düzeyi, tiyatro tüketimini güçlendiriyor. Üniversite mezunu yoğunluğunun yüksek olduğu semtlerde, özel ve bağımsız tiyatroların tutunma şansı artıyor. Böylece sadece Devlet Tiyatroları değil, özel salonlar ve alternatif sahneler de seyirci bulabiliyor.

ÖĞRENCİ KENTİ KİMLİĞİ SEYİRCİ TABANINI GENİŞLETİYOR

Ankara, ODTÜ, Ankara Üniversitesi, Hacettepe ve Bilkent gibi köklü üniversiteleriyle, genç ve dinamik bir nüfusu sürekli olarak şehirde tutuyor. Bu genç nüfus, hem ekonomik gerekçelerle hem de entelektüel arayışlarla tiyatroya yöneliyor. Öğrenciler için tiyatro bileti, sinema ya da diğer eğlence alternatifleriyle kıyaslandığında ulaşılabilir bir seçenek olarak öne çıkıyor.

Devlet Tiyatroları’nın uyguladığı indirimli öğrenci biletleri, belediye tiyatrolarının uygun fiyat politikaları ve üniversite topluluklarının düzenlediği festivaller, öğrenciyi hem izleyici hem üretici olarak sahnenin içine çekiyor. Bu durum, Ankara’da tiyatronun yalnızca “tüketilen” değil, aynı zamanda “üretilen” bir kültür olmasına katkı sağlıyor.

Üniversite kulüplerinin her yıl sahnelediği oyunlar, şehirdeki salonlarla buluşarak amatör ile profesyonel hattında bir geçiş alanı oluşturuyor. Böylece Ankara, tiyatro için sadece “hazır seyirci” değil, sürekli yenilenen bir oyuncu, yazar ve yönetmen havuzu da yaratıyor.

ANKARA’NIN İKLİMİ TİYATROYA SIĞINMA ALANI YARATIYOR

Ankara’nın sert kışları, rüzgârı ve gri havası, kültürel tüketim alışkanlıklarını doğrudan etkiliyor. Deniz kıyısı olmayan, kışın açık hava seçenekleri sınırlı olan şehirde, kapalı ve sıcak ortamlar doğal çekim merkezine dönüşüyor. Tiyatro salonları da hem fiziksel hem zihinsel anlamda bir “sığınak” işlevi görüyor.

Kış aylarında parklarda, dış mekân kafelerinde zaman geçirmek zorlaşırken, tiyatro salonları sıcak, kapalı ve “zihni meşgul eden” bir alan olarak öne çıkıyor. Ankara ayazından kaçan şehir sakinleri, sahnede anlatılan hikâyelerle hem günlük rutinden hem de bürokratik hayatın tekdüzeliğinden uzaklaşıyor.

Şehrin kompakt yapısı da bu iklimsel etkileri destekliyor. Kent merkezindeki kültür aksı boyunca yer alan sahneler, farklı tiyatro türlerini yürüme mesafesine sığdırıyor. Böylece tiyatro, Ankaralı için plan gerektiren bir faaliyet değil, “akşam karar verilip gidilebilen” bir alışkanlık seviyesine çıkıyor.

KONSERVATUVAR GELENEĞİ ANKARA’DA TİYATROYU BESLİYOR

Ankara, Türkiye’de tiyatro eğitiminin en köklü mutfaklarından birine sahip. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tiyatro Bölümü (DTCF) ile Hacettepe Üniversitesi Ankara Devlet Konservatuvarı, uzun yıllardır sahne sanatlarında disiplinli ve teorik temeli güçlü oyuncular yetiştiriyor.

Bu kurumların müfredatları, sadece oyunculuk değil, dramaturji, tiyatro tarihi, sahne tasarımı gibi alanları bir bütün olarak ele alıyor. Bu da Ankara’dan çıkan oyuncuların sahneye sadece “meslek icra eden” değil, aynı zamanda düşünce üreten sanatçılar olarak çıkmasını sağlıyor. Genco Erkal’dan Haluk Bilginer’e, Erdal Beşikçioğlu’ndan Sumru Yavrucuk’a uzanan birçok usta isim, Ankara merkezli bu eğitim disiplinlerinden geçmiş olmasıyla dikkat çekiyor.

Nitelikli oyuncu ve yönetmen üretimi, seyircinin çıtasını doğrudan yükseltiyor. Ankara’da tiyatro izleyicisi, “iyi oyunculuk” ve “iyi metin” konusunda hassas ve seçici bir profile sahip. Bu da şehirde sahneye konan yapımların kalitesini yukarıda tutma baskısı yaratıyor; ortalamanın altındaki işlerin kısa sürede seyirci kaybetmesine yol açıyor.

ANKARA SEYİRCİSİ KURALLARA SAYGI GÖSTERİYOR

Türkiye tiyatro dünyasında sıkça dile getirilen “Ankara seyircisi başkadır” ifadesi, sahnede görev yapan birçok sanatçı tarafından somut örneklerle destekleniyor. Bu farklılığın temel bileşenleri arasında dakiklik, sessizlik, sadakat ve eleştirel tavır öne çıkıyor.

Devlet ve özel tiyatrolarda oyunların başlama saatine ilişkin kurallar, başkentte ciddi biçimde uygulanıyor. Oyun saati 20.00 ise, 20.01 itibarıyla kapıların kapanması ve protokol dahil kimsenin içeri alınmaması, Ankara seyircisi tarafından benimsenmiş bir uygulama. Bu durum, yönetmelik ve iç talimatlarla da destekleniyor; salon düzeninin ve oyuncu konsantrasyonunun korunması amaçlanıyor.

Oyun sırasında telefon ışığı açmak, yüksek sesle konuşmak ya da fısıldaşmak, Ankara’da seyir kültürüne aykırı davranış olarak görülüyor. Seyirci, salon kurallarına yalnızca “zorunlu” olduğu için değil, tiyatroya duyduğu saygı nedeniyle uyuyor. Biletler satışa çıkar çıkmaz hızla tükenirken, özellikle Devlet Tiyatroları gişe sıraları bir şehir geleneğine dönüşmüş durumda.

Eleştirel bakış, bu seyirci profilinin önemli bir parçası. Ankara seyircisi, her oyunu ayakta alkışlamayı alışkanlık haline getirmiş değil; beğenmediği, eksik bulduğu yapımlara sessiz kalarak tepki veriyor. Oyun sonrası fuaye sohbetleri, sosyal medyada yapılan yorumlar ve kültür sayfalarına yansıyan değerlendirmeler, bu eleştirel kültürün dışa vurumu olarak öne çıkıyor.

ANKARA’DA TİYATRO GELENEĞİ KUŞAKTAN KUŞAĞA AKTARILIYOR

Tüm bu unsurlar bir araya geldiğinde, Ankara’da tiyatronun “moda” değil, “gelenek” olarak varlığını sürdürdüğü görülüyor. Cumhuriyet’in aydınlanma politikalarıyla şekillenen kurumsal altyapı, memur ve öğrenci kent kimliğiyle destekleniyor; iklim koşulları ve şehir planlamasıyla günlük hayata eklemleniyor; konservatuvar disiplini ve seyirci kültürüyle de sağlam bir zemine oturuyor.

Ankara’nın soğuk havası, gri binaları ve bürokratik ciddiyeti içinde tiyatro, renkli, sıcak ve canlı bir karşı kültür alanı yaratıyor. Bu alan, yalnızca bugünün seyircisini değil, çocuk ve gençleri de içine alarak gelecek kuşaklara aktarılan bir şehir hafızası oluşturuyor. 

Böylece Ankara’da tiyatro, yönetmeliklerle kurulan bir kurum olmanın ötesine geçip, günlük yaşamın vazgeçilmez ritüellerinden biri haline geliyor.